Philharmonische notities

Daphnis

2012-01-18T13:35:00.000-08:00

Pas tijdens de middagrepetitie gisteren bevonden we ons weer op bekend terrein; toen begonnen we namelijk aan het laatste gedeelte van Daphnis et Chloé, dat Ravel als Tweede suite heeft uitgegeven.
Die spelen we regelmatig, hebben we zelfs al met Yannick opgenomen, en ook met Gergiev staat er een concertuitvoering op cd. Er is natuurlijk ook een Eerste suite, die we vast weleens gespeeld hebben, maar dat ben ik dan vergeten. En daarvoor zit nog een even lang gedeelte dat alleen gespeeld wordt als onderdeel van het complete ballet.

En dat doen we nu. Zonder dansers natuurlijk, maar met koor en Eoliphone. Een windmachine dus, zoals we die bijvoorbeeld ook wel in Don Quixote van Strauss gebruiken.
Nog curieuzer zijn de twee toetsinstrumenten die achter elkaar op het podium staan. Meestal is de celesta de kleine zus van de vleugel, maar nu staat er nog een kleiner apparaat voor. Het lijkt een traporgeltje maar is een soort klokkenspel. 'Jeu de timbres' staat er in de partituur.

Het koor kwam er vanochtend bij. Helemaal uit Wenen. Het lijkt bijna op een uitwisseling want we gaan het daar later dit seizoen ook met ze spelen. Na Rotterdam, Parijs, Toulouse en Ljubljana. Waarom dan geen Frans koor, zou je zeggen.
In de eerste plaats treedt dit koor regelmatig op met grote dirigenten en orkesten. Brahms was ooit hun chefdirigent. En over de uitspraak hoeven ze zich geen zorgen te maken want ze zingen geen tekst. Ravel heeft ze als klank wel effectief ingezet. Heel anders dan Debussy in zijn Nocturnes, hoewel daar ook woordloos gezongen wordt. Een hele passage zingen ze onbegeleid, de overgang naar het piratenkamp, totdat de hoorn ze ruw onderbreekt. Altijd knap, zeker voor amateurs, als ze dan na zoveel maten nog steeds op toon zijn.

Parijs is de plek waar het ballet precies honderd jaar geleden in premiere ging. Niet in het Théâtre des Champs Elysées, waar wij zondag zitten, maar in de Chatelet, op een van de spraakmakende avonden van de Ballets Russes van Diaghilev. Diezelfde avond danste Nijinsky een herhaling van zijn eigen choreografie op Debussy's Prélude à l'aprés midi d'une faune, wat nogal wat tumult veroorzaakte. Die sensatie was vooral door het sexueel getinte slot van zijn dans. Dat staat helaas niet op de filmbeelden die gereconstrueerd zijn. Een zeldzaam beeld van een legendarische danser!

Hij zou zich hebben laten inspireren door afbeeldingen op Griekse vasen, en had een mechanische manier van bewegen ontwikkeld. Dat Griekse aspect zat natuurlijk ook in Daphnis. Een merkwaardig verhaal over een jongen en een meisje die elkaar en de liefde vinden, maar ook te maken krijgen met de god Pan en een piratenhoofdman. Nijinsky danste hierin ook de manlijke titelrol, maar de choreografie was van Fokine. Fokine had al veel voor de Ballets Russes gemaakt, maar de samenwerking met Ravel liep niet heel makkelijk. Hij sprak geen woord Frans en Ravel kende alleen wat Russische scheldwoorden.
De partituur die Ravel geschreven heeft is desondanks van een zeldzame schoonheid, vol unieke details, en waard om zo in de concertzaal te horen. En die kans wordt niet vaak geboden.

Ik denk dat Yannick een dirigent is die het idioom in zijn vingers heeft, zoals hij met onze eerste cd ook bewezen heeft. Maar als je op zoek wilt naar een nog authentieker geluid dan hebben we het geluk dat de dirigent van die avond, en van andere belangrijke premieres als de Sacre, nog jong was en lang genoeg geleefd heeft om veel prachtige opnames te maken. Pierre Monteux, een kleine man met een grote snor en een lange dirigeerstok, nam de partituur op in een Londense studio in 1959 met het LSO. Een schitterende opname die ik op lp heb, maar zeker ook op cd zal staan. Vier jaar eerder opende hij met dit stuk het Holland Festival met het Concertgebouworkest. Ook deze live-opname is makkelijk te vinden, zelfs op youtube: http://www.youtube.com/watch?v=QWXo0M8cvdM&feature=g-hist&context=G21bfb53AHTxcX8AASAA

Het zou interessant kunnen zijn die uitvoeringen naast elkaar te beluisteren.
Monteux heeft lange tijd tot de dirigententop behoord, zonder misschien de roem van een Toscanini of Bruno Walter, en zeker niet alleen voor het Franse repertoire. En als je nagaat wat hij in de beginjaren van de vorige eeuw allemaal heeft mee kunnen maken in Parijs aan schandalen en meningsverschillen tussen grote kunstenaars. Om van te smullen.

Idioom

2012-01-15T14:11:00.000-08:00

Bij de keuze van een dirigent voor het Weense Nieuwjaarsconcert kan Oostenrijks, of zelfs Weens bloed een pre zijn, aldus Franz Welser-Möst (Linz) in het ORF-interview (zie vorige post).

Willy Boskovsky (Wenen), ooit concertmeester van het orkest, was jarenlang de vaste dirigent en Karajan (Salzburg) dirigeerde zeker een van de mooiste afleveringen. Toch waren voor mij Kleiber en Harnoncourt de, zeer verschillende, hoogtepunten. Beiden weliswaar Oostenrijker, maar geboren in Berlijn.
De Weense wals - de timing van de tweede tel, de opmaat, dat soort dingen - moet je voelen. Dan heb je vast een voorsprong als je het land en het volk door en door kent. Ik begrijp ook dat Haitink en Rattle niet staan te trappelen om die muziek te dirigeren. Maar ook Oostenrijkers gaan zeer verschillend met hun muziek om en een Russische dirigent, om maar een alternatief te noemen, kan interessante bijdragen en invalshoeken laten horen. Bovendien zit de muziek bij de spelers zo in het bloed.

Dat kan bij Dvorak ook meespelen. Boheems, Slavisch. Het karakter van de muziek heeft veel met de volksmuziek te maken. Zelfs als je de 'Nieuwe Wereld' speelt, die hij in Amerika schreef, toen hij een paar jaar direkteur van het conservatorium in New York was. Hij zal vast wat van de neger-melodieën, de songs van de zwarte slaven, hebben verwerkt en de energie van de maatschappij daar. Maar in essentie blijft het Tsjechische muziek, het werk van een musicus vol heimwee. Of om Harnoncourt te citeren: "Diese Musik geht mir unter die Haut. Das ist sicher das slawische Element, das Abschiedhafte, diese riesige Träne." En altijd heerlijk om te spelen. Je merkt dat Dvorak zelf orkestmusicus was en ervoor zorgt dat alle partijen leuke dingen te spelen hebben.

Je kon die Negende dit weekend overal in Nederland horen, niet alleen bij ons. Bij ons stond een jonge Deense dirigent, Thomas Sondergard, maar Jaap van Zweden deed hem in de Zaterdagmatinee. Ook hij is muzikaal min of meer naar Amerika geëmigreerd dus heeft misschien een voorsprong. Of had het Nedpho de beste uitgangspositie met Jakub Hrusa? Hij is tenslotte een talentvolle Tsjech. Allemaal goede dirigenten en goede orkesten, dus er zal overal veel te genieten zijn geweest.
Extra attractie bij ons was de invalbeurt van Benjamin Schmid in het Tweede vioolconcert van Bartok.

Ook voor dat stuk, voor die componist is een klik met de Hongaarse cultuur, taal en volksmuziek onontbeerlijk. En een flinke dosis techniek. Bovendien kent hij de kunst van het improviseren, waar hij zelfs cursussen in geeft.
Het was indrukwekkend om te zien hoe zijn spel zich tijdens de repetities ontwikkelde tot het niveau van het concert. Ik wil Vilde Frang graag een keer horen, maar een betere invaller hadden we niet kunnen hebben.

En hoe Frans moet een dirigent zijn om Daphnis et Chloé te dirigeren?
Yannick heeft zijn band met het idioom van Ravel inmiddels wel bewezen.
Onze eerste cd, met alle lof en een Edison, bevatte de beroemde Tweede suite uit Daphnis maar deze week gaan we het hele ballet doen.
Zonder dans, maar met koor, en windmachine!

Aanvulling 'Nieuwjaarsconcert'

2012-01-07T06:30:00.000-08:00

De Oostenrijkse omroep publiceerde een kort interview met de dirigent van het volgende Nieuwjaarsconcert.
Simon Rattle hoeven we daar voorlopig niet te verwachten:
http://wien.orf.at/news/stories/2515865/

Nieuwjaarsconcert

2012-01-02T03:46:00.000-08:00

Toch een mooie traditie, dat het nieuwe jaar over de hele wereld wordt ingeluid met een concert.
Een orkest op het podium van een goudblinkende zaal dat een mix van overbekende en onbekende stukken speelt. Zo gaat het elk jaar.

Weinig opzienbarend dus.
Ware het niet dat op internet inmiddels een discussie is begonnen, opgerakeld, over de relatieve afwezigheid van dames op het Weense podium. Welgeteld twee vrouwelijke musici heeft men kunnen spotten. De harp natuurlijk, hoewel ze ook de beschikking hebben over manlijke harpisten. En in de cellogroep zat een enkele vrouw mee te strijken.
Discriminatie, extreem conservatisme? Als we William Osborne mogen geloven (http://www.osborne-conant.org/prophets.htm) is daar zeker sprake van.
Ik weet het niet. Blijkbaar worden vrouwen niet echt uitgesloten van lidmaatschap van één van de mooiste orkesten van de wereld. En dat ze hun traditie in stand willen houden, willen beschermen, daar valt wel iets voor te zeggen. Je kunt je natuurlijk afvragen of sexe daarbij een belangrijke rol mag spelen. Ik kan me voorstellen dat de dames, en buitenlanders, zich achtergesteld voelen, als ze worden afgewezen op andere gronden dan kwaliteit of speelstijl.

Bij het artikel van Osborne zit nog een aardig overzicht van het percentage vrouwelijke orkestleden elders. Ik heb geen idee hoe dat bij ons in Rotterdam ligt. Ik vermoed dat we redelijk gemiddeld zijn.

Het verbaast me niet dat Duitse orkesten veelal laag scoren en Oslo bijvoorbeeld hoog op de lijst staat, maar de hoge notering van de New York Philharmonic had ik niet verwacht. Als je naar de bezetting van de jeugdorkesten kijkt zal het vast niet lang meer duren voordat er ook in toporkesten een meerderheid van vrouwelijke spelers gaat ontstaan.

Spannender vond ik de vraag of Maris Jansons wel zou dirigeren, zoals aangekondigd. Hij moest in december een aantal concerten afzeggen wegens ziekte en zijn gezondheid is al jarenlang een punt van zorg. Maar nu stond hij er gelukkig weer, vol energie en met een glimlach. En hopelijk kunnen we nog lang en vaak van zijn concerten genieten.
Hij zal zeker dagenlang intensief met ze gerepeteerd hebben.
Zo ging dat ook in de tijd dat hij nog weleens bij ons in Rotterdam kwam, en zo gaat dat tegenwoordig bij zijn orkesten in Amsterdam en München, die hij op die manier in topconditie houdt.
In de traditie van zijn voorganger Willem Mengelberg, die zeer geliefd was in Wenen, juist vanwege zijn kwaliteit van repeteren. Leuk om te lezen hoe hij daar de repetities begon en uitgebreid de tijd nam om iedereen de a van de hobo over te laten nemen. Deze moest, als 'moeder' van het orkest, de toon niet alleen voorspelen maar vooral ook suggereren. Groep voor groep. En daarna begon Mengelberg met een lang verhaal over zichzelf en de muziek voordat er eindelijk gespeeld kon worden. Daar moet je tegenwoordig toch niet meer mee aankomen.

Als de Nieuwjaarstraditie toen al had bestaan, zou hij vast ook voor die eer gevraagd zijn. Maar de eerste keer schijnt in 1939 geweest te zijn, lees ik in het artikel van presentator Joop van Zijl in de Intrada. Je denkt dan meteen aan hun rol in de Tweede Wereldoorlog, waar Osborne ook uitgebreid op ingaat, maar het schijnt toch vooral geweest te zijn om de Oostenrijkers een hart onder de riem te steken, om hun culturele identiteit te benadrukken nu ze onderdeel van het Duitse Rijk zijn.
Van Zijl heeft ook blog geschreven over het Nieuwjaarsconcert (http://weblogs.nos.nl/presentatoren/2011/12/31/op-weg-naar-het-nieuwjaarsconcert/) waarin hij zich afvraagt waarom Haitink nog niet aan de beurt is geweest. Ook hij heeft tenslotte al jaren een goede band met het orkest, maar zal zichzelf misschien niet direkt met dit repertoire in Wenen zien optreden.
Gergiev schijnt ooit gevraagd te zijn, maar zal wel onvoldoende repetitietijd ter beschikking hebben gehad.
Yannick zie ik daar over een paar jaar ook nog weleens op 1 januari op de bok verschijnen.

Over anderhalve week is hij weer bij ons.
Eerst nog deze week een prachtig Nieuwjaarsprogramma, vooral voor hoornliefhebbers.
Eerst Oberon en dan nog een hoornconcert van Mozart!

Maris Jansons was dezelfde middag ook nog op de televisie met een registratie van zijn laatste produktie bij DNO: Eugen Onegin. Natuurlijk prachtig gedirigeerd, zo'n Tsjaikovski. Tijdens een inleidende documentaire leek hij wat moeite te hebben met de verrassende ideeën van regisseur Stefan Herheim, die het verhaal van Poesjkin enigszins aanpast, maar dat heeft hem er niet van weerhouden een topuitvoering neer te zetten.
Wat mij zeer aansprak waren de woorden die hij ook sprak: "We do not take care enough about our spiritual development. We concentrate on a comfortable nice life. It is very dangerous. Music and art are the spiritual food for the people."
Laten we voor 2012 wensen dat men daar meer aandacht voor krijgt.

Abschied

2011-12-13T00:16:00.000-08:00

En toen was het Mahler-jaar alweer bijna ten einde.
Een dubbel jaar was het zelfs, want ook 2010 (150-ste geboortejaar) was voor Mahler.
Alsof hij dat nog nodig heeft.
Mahler wordt bij alle orkesten veel gespeeld, vaak voor volle zalen. En wat kun je anders doen dan zijn symfonieën uitvoeren? Een nieuwe versie van de Tiende misschien of de Eerste weer eens met een vijfde deel. In Leipzig hadden ze een festival met verschillende orkesten, zoals eerder ook in Amsterdam is gebeurd.

Bij ons in Rotterdam hebben we weinig extra's in de Mahler-jaren gedaan. Het moment dat we nu met Yannick Das Lied von der Erde spelen zal wel toeval zijn. Maar het past goed.
Het past goed omdat het een van zijn mooiste, meest intense stukken is. Eigenlijk de Negende symfonie, die hij op dat moment niet durfde schrijven, omdat hij geloofde dat dan zijn laatste zou zijn.

Het past ook goed omdat het hele stuk toewerkt naar het laatste deel, Abschied. Geen afscheid van Mahler, want die spelen we dit seizoen nog wel een paar keer. En al helemaal geen afscheid van Yannick, waar we nog veel van dit soort concerten mee hopen te spelen. Wel een beetje afscheid van 2011 alvast, hoewel er nog een week Bach volgt, maar echt afscheid van een van onze solo-altisten. Ron Ephrat verlaat met dit programma na vele jaren het orkest. Er zijn slechtere programma's denkbaar om vaarwel te zeggen.

Zo'n avond moet voor elke musicus een emotioneel moment zijn. Ron zal zijn altviool niet aan de wilgen hangen en nog her en der op de wereld aan kamermuziekfestivals deelnemen, maar je verlaat toch je collega's op het podium, dat vol bijzondere herinneringen is. Overigens zie je op zo'n avond dan weer vele oud-collega's, die er vaak nog goed uitzien,dus zo slecht zal het leven na het orkest ook niet zijn. Zolang je gezond bent.

En dat was Mahler niet. Vanaf het moment dat er een ernstige hartkwaal bij hem geconstateerd werd, componeerde hij met de wetenschap dat hij niet lang meer te leven had.
De Dood is, vanaf het begin in al zijn muziek prominent aanwezig. Hoeveel treurmarsen zijn er niet in zijn symfonieën te vinden, te beginnen met dat 'Vader Jacob in mineur'-thema in de Eerste? Maar juist dat is dan weer opvallend afwezig in Das Lied. Of het zou het tussenspel moeten zijn voor het laatste gedeelte van Der Abschied, voordat de ruiter van zijn paard af stijgt en zijn vriend een afscheidsdronk aanbiedt.
Daarna volgt een van de ontroerendste momenten uit het hele stuk: "Du, mein Freund, mir war auf dieser Welt das Glück nicht hold!". Ik moet dan aan Schubert en zijn Winterreise denken. Niet omdat de muziek daarop lijkt, maar wel het gevoel van eenzaamheid, de emotionele lading.

Leonard Bernstein noemt een andere associatie in de poëzie van John Keats, met name zijn Ode to a Nightingale: " Darkling I listen; and, for many a time
I have been half in love with easeful Death."
Hij maakt een interessante vergelijking met de Negende, waarin Mahler ook afscheid neemt van het leven, maar meer als een berusting, een overgave aan de Dood. Das Lied, en zeker dit laatste deel voelt hij meer als een omarming van de Dood, waarbij de Dood synoniem is met de eeuwigheid. http://www.youtube.com/watch?v=E2EyPu9mxTg
Want zo eindigt het, zonder te eindigen. Ewig....Ewig....

Zoals Mahler het componeert kan niemand onberoerd laten, of het nu je laatste concert is of niet.
Maar zeker ook niet de manier waarop Christianne Stotijn de tekst overbrengt, op het podium doorleeft. En niet alleen als internationaal een van de beste zangeressen voor dit repertoire, maar ook zo samen met Yannick en de musici in het orkest, zoals fluitist Herman van Kogelenberg. Zij is zo'n solist waarvan je niet graag afscheid neemt. Gelukkig spelen we het vanavond nog een keer in Amsterdam. En hopelijk doen we de komende jaren nog veel andere muziek met haar.

Escher op het Voorhout

2011-12-06T06:21:00.001-08:00

Tussen de repetities en concerten met Ono door en voordat Yannick Das Lied von der Erde komt doen staat er met Domestica een programma Nederlandse muziek op het programma. Het GENECO bestaat honderd jaar en om dat te vieren spelen we het nonet van oprichter Jan van Gilse. Helaas niet in Rotterdam maar alleen in de Haagse Kloosterkerk. Dat stuk is ook al bijna een eeuw oud en klinkt af en toe erg naar een mooie Brahms. We hebben het lang geleden weleens in combinatie met de Serenade van Brahms (nonet-versie) gespeeld, maar daar is weinig van blijven hangen. Heel veel mollen en onhandige dubbelgrepen, dus dat vraagt nog wel wat aandacht. Maar heerlijk om weer eens in zo'n kamermuziekcombinatie met blazers te spelen.

De combinatie die we nu gemaakt hebben is met twee trio's van Rudolf Escher. Escher is internationaal een bekende naam, maar dan toch vooral oom Maurits, M.C.Escher. Er is een Haags paleis met diens grafische kunst gevuld, vlakbij de Kloosterkerk, aan een van de mooiste straten van Europa. Ze hadden wel contact met elkaar maar uit de briefwisseling blijkt hoezeer ze van mening verschilden over veel artistieke kwesties.

Rudolf woonde in Rotterdam toen op 14 mei de bommen vielen, en zijn huis ging, met vele partituren in vlammen op. Het blazerstrio had hij net voor een wedstrijd ingeleverd en is zodoende bewaard gebleven. Hij is verhuisd naar Oegstgeest waar hij later Van Gilse een onderduikadres kon bieden. Van Gilse, die ooit een te Duitse componeerstijl was verweten, had zich, met zijn zoons, zeer duidelijk tegen de bezetter gekeerd. Bij Escher thuis zou hij zijn laatste adem uitblazen. In zekere zin dus wel toepasselijk om de componisten in eenzelfde programma op te nemen.

Het strijktrio hebben we ook al eerder in RPhO-verband gespeeld, namelijk in de Vrienden-serie in Boijmans. Dat moet toch ook al zo'n negen jaar geleden geweest zijn, want ik herinner me nog goed hoe Willem Vos het programma ingeleid en aan elkaar gepraat heeft. Willem Vos was jarenlang artistiek manager van het RPhO geweest, maar die tijd heb ik niet echt meegemaakt. Wel als student in de zaal gezeten bij Tennstedt, Ormandy, Rattle, Sanderling. Prachtige concerten. Componisten als Berio (zie foto) en Lutoslawski had hij voor het orkest gekregen. Ik heb het gevoel dat er toen ook meer Nederlandse muziek klonk dan de laatste jaren. Vos bleek de muziek die we speelden goed te kennen en had nog nuttige aanwijzingen tijdens de repetitie die hij ook bijwoonde. Hij overleed niet lang daarna, in februari 2003, veel te jong. Later zag ik dat hij een boekje over Escher gepubliceerd had.
Wat mij betreft is Escher een componist die we bij het orkest ook wel weer eens vaker mogen gaan spelen. Zo'n Musique pour l'esprit en deuil bijvoorbeeld, of zijn Univers de Rimbaud. (http://www.youtube.com/watch?v=g_eeE4YmpPE
Eerst maar eens even wat kamermuziek, dinsdag in de Kloosterkerk.

Bekend

2011-12-04T13:35:00.001-08:00

Mark Elder was al lange tijd niet meer bij ons geweest, maar gedurende de week herinnerde ik me steeds meer van vorige keren.

Een gewoonte waarin hij zich onderscheidt van bijna al zijn collega's is de manier waarop hij de orkestmusici bij hun (voor)naam aanspreekt. Hij zal vast ergens een lijst klaar hebben liggen maar veel namen onthoudt hij, inclusief de uitspraak, wat voor een Engelsman niet altijd eenvoudig zal zijn. Het is wel een merkwaardige ervaring om van een langsreizende gast namen te horen die ik zelf nog niet ken, zoals bijvoorbeeld een Koreaanse achtste hoornist.

Wat ik me van Elder ook had kunnen herinneren is de inleidende woorden op het podium. Janacek was het toen, Taras Bulba, als ik me niet vergis. Een collega, die net een inleiding voor de Vrienden had gehouden, en daar veel voorbereiding aan had gehad, was daar niet zo blij mee. Maar het kan zeker goed werken. Misschien dat niet iedereen in de zaal Engels verstaat of behoefte heeft aan achtergrondinformatie, maar Elder weet knap de sfeer van een stuk in woorden te vangen en de muziek in zijn historische omgeving te plaatsen. Ik sluit niet uit dat een deel van de verpletterende uitwerking die de Vierde Sjostakovitsj vrijdag blijkbaar op het publiek in de zaal had aan zijn introductie kan worden toegeschreven. En ook voor ons kan het nuttig zijn.

Komende week staan weer andere 'gems' op het programma, maar dan meer van het soort 'highlights', misschien wel 'music for the millions'. Zonder enige negatieve bijklank, overigens. Integendeel.
Het Eerste vioolconcert van Bruch werd, denk ik, een tijd geleden veel meer gespeeld dan nu. Net als het Pianoconcert van Grieg, het Tweede pianoconcert van Rachmaninov, dat soort stukken. Een vorm van romantiek waar nu misschien minder plaats voor is.
Bruch stond altijd, zonder uitzondering, op een lp samen met Mendelssohn. Milstein, Grumiaux, de piepjonge Mutter, Perlman, ik zie de hoezen nog voor me. Bruch heeft nog twee vioolconcerten geschreven, en een Schotse Fantasie, die vooral door Heifetz werd gepropageerd, maar geen van die stukken kon dat vioolconcert in g mineur van zijn troon stoten. En het blijft heerlijke muziek. Het zal zeker smullen worden met een solist als Sarah Chang. Zij combineert het op haar cd overigens met het concert van Brahms, maar op youtube zijn natuurlijk ook live-registraties van haar te vinden.

Die Orgelsymfonie van Saint-Saëns is weer een ander verhaal. De Derde en laatste van zijn symfonieën, en misschien nog niet zo heel lang zo populair. Dat begon vooral in de 70-er jaren, toen de popsong 'If I had words', met het thema uit de finale aan de haal ging. Later werd het stuk gebruikt als filmmuziek in Babe, ook nooit slecht voor de verkoopcijfers.

Overigens is het aandeel van het orgel in deze symfonie ook weer niet zo dominant, eigenlijk meer een belangrijk orkestinstrument, dat in twee van de vier delen mee speelt. Wel duidelijk hoorbaar natuurlijk, want achter zo'n orgel, zeker dat in de Doelen, kun je je niet makkelijk verstoppen. Alle gelegenheid dus om Hajo Boerema, doorgaans verborgen achter het grote orgel in de Laurenskerk, eens te zien spelen. Hij is specialist in het Franse romantische repertoire en heeft een van de leukste websites die ik ken, onder musici. Een aanrader: http://hayoboerema.com/

Herfst bijna afgelopen

2011-11-29T10:24:00.001-08:00

Komende week sluit het Philharmonisch de 'Russische Herfst' af met een groot uitroepteken. Zo kan je die Vierde symfonie van Sjostakovitsj toch wel noemen. Een gigantisch orkest - 8 hoorns, 6 fluiten, een regiment slagwerkers! - en drie kloeke delen.
Een uitstervend uitroepteken, want de finale eindigt met een lang pianissimo accoord in de strijkers, waarboven de celesta een motief enkele malen herhaalt.
Je zou je kunnen voorstellen dat een dirigent daar de boel de boel laat en af en toe de celesta-speler een inzet geeft, maar ik herinner me dat Haitink ooit tijdens een concert met ons in Antwerpen onenigheid met de toetsenist had over het moment van spelen en die onenigheid enige tijd en tamelijk opvallend bleef voortduren.

We hebben het stuk in Rotterdam met meer topdirigenten mogen spelen. Gergiev natuurlijk, meer dan eens. Tijdens een van de festivals hebben we het samen met het Mariinsky-orkest uitgevoerd en, als ik me goed herinner, zelfs opgenomen.
Mark Elder, Sir Mark, zei vanochtend dat hij kon merken dat de muziek bij ons in de genen zat. Dat moet de nalatenschap van Valery zijn.

Maar een uitvoering die ik me vooral ook is bijgebleven was de eerste keer dat ik met Roshdestvensky speelde. Ik herinner me hem van latere produkties vooral als clown die met een ongelooflijke techniek en muzikaliteit kan dirigeren, maar daar niet altijd zin in heeft. Die Sjostakovitsj-concerten waren wel degelijk aangrijpende gebeurtenissen.

Die Vierde symfonie heeft een unieke geschiedenis. De premiere werd, na vele dagen intensief repeteren, in december 1936 afgeblazen, omdat een uitvoering politiek veel te gevaarlijk leek. Het materiaal werd zelfs vernietigd, maar waarschijnlijk niet allemaal. Bijna 25 jaar later, ver na de dood van Stalin, heeft Sjostakovitsj de partituur weer gereconstrueerd. Het zal vast niet veel verschillen van de oorspronkelijke versie, maar het kan ook zijn dat hij zijn ervaringen van de tussenliggende jaren, bijvoorbeeld met orkestratie, bewust of onbewust heeft gebruikt. Aangezien hij zelf de reconstructie heeft gemaakt is het natuurlijk wel echte Sjostakovitsj, maar eigenlijk is het raar dat hier zelden over gerept wordt. Ik ken ook geen vergelijkbaar geval.

Wel wordt deze zelfde week een ander stuk van Sjostakovitsj uit de jaren '30 in Los Angeles wereldpremiere gebracht.
Althans een reconstructie van 40 minuten van wat in 1932 als een opera van 4 actes had moeten worden uitgevoerd, ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum van de Revolutie. 'Orango' heet het verhaal over een kruising tussen een aap en een mens. Hij was nooit voltooid, om welke reden dan ook, maar een paar jaar geleden werden schetsen gevonden. Dirigent Salonen en regisseur Peter Sellars zullen er vast een mooie productie van maken.

Ik denk dat de 'Russische Herfst' als marketing-concept goed gewerkt heeft. Niet alleen Elder, maar ook anderen zullen ons orkest nog wel met die muziek associëren. Wat er nu me de lada gaat gebeuren weet ik niet, maar ik heb al voorgesteld naar zo'n mooie oude Citroën DS uit te kijken voor een Franse Lente of April in Paris. Daar wil ik dan wel in rijden.

Op reis door Duitsland

2011-10-08T09:44:00.000-07:00

Het weer hadden we in ieder geval mee.
En over de zalen viel ook weinig te klagen.
Beetje warm misschien.

En zo was ook de ontvangst van het publiek.
Dat begon al in Praag: het celloconcert van Dvorak in het Rudolfinum. Historische grond, mooie akoestiek, en natuurlijk een zaal vol kenners. Het was onderdeel van een Dvorak-festival en dit is zonder meer een van zijn bekendste en meest geliefde stukken.
Terecht dat Truls Mork daarvoor was gevraagd. Niet alleen geldt hij als een van de top-solisten op zijn instrument. Dit concert was ook het stuk waarmee hij een aantal maanden geleden zijn come-back op het podium maakte. Problemen in zijn schouder die moeilijk te diagnosticeren waren, hadden voor een afwezigheid van bijna twee jaar gezorgd. Nu speelde hij weer als vroeger, of misschien nog wel doorleefder. Zo'n ingrijpende ervaring zal niet in zijn koude kleren zijn blijven zitten.
Een klein detail herinnerde nog aan zijn problemen: de stemsleutel van de C-snaar was afgezaagd, zodat zijn nek meer ruimte naar achteren heeft. Dat is overigens een truc die ook cellisten zonder rugpoblemen wel gebruiken.

De twee Bruckner-symfonieën, Zeven en Acht, kwamen pas in Duitsland uit de koffer, allereerst in Nürnberg. Met vier Wagner-tuba's in de Meistersinger-Halle! Het zou de minst aantrekkelijke van de zalen blijken, dus misschien wel geschikt zo aan het begin. Hotel en zaal lagen naast elkaar, wat ideaal is, maar helaas wat buiten het centrum. Met een tramhalte op loopafstand vond ik toch nog tijd om een museum in te duiken. Ik wilde de stad niet verlaten zonder Albrecht Dürer te hebben gezien. Twee grote schilderijen van Duitse keizers hingen tegenover elkaar, naast ander werk. En natuurlijk nog even langs Rembrandt. Paulus, onbekend voor mij, en het beroemde vroege zelfportret. Meestal lukt het me wel om op tournee een paar Rembrandts te zien. Vaak voor het eerst, maar ook een hernieuwde kennismaking is bijzonder. Het blijft inspireren, misschien wel meer en meer, en de wereld hangt er vol mee, zeker Duitsland.

Freiburg bood mij de gelegenheid oude vrienden terug te zien en kort bij te praten. Ik was al te lang niet in de buurt geweest.
Zo'n tournee geeft je natuurlijk ook meer tijd voor de vrienden en collega's binnen het orkest.
Bovendien bezochten we steden die nauw verbonden zijn met componisten die we vaak spelen. Dat is ook een vorm van vriendschap die je kunt verdiepen.

Hamburg, waar we onze vrije dag hadden, is de stad van Brahms. Zijn geboortehuis staat er niet meer maar er is nog wel een aardig Brahms-Museum. Twee verdiepingen vol foto's, brieven en andere handschriften. Elke verdieping werd beheerd door een vriendelijke oudere dame, die allebei blij waren dat, ondanks het warme weer, iemand de moeite nam de verzameling te bekijken. Ze wisten veel te melden, eindeloze verhalen, en verzekerden mij dat Brahms, ondanks zijn langdurige verblijf in Wenen, altijd een Hamburger gebleven is. Net zo gesloten als de poort in het wapen van de stad. Heel anders dan de mensen uit Bremen, want die hebben de sleutel in het wapen. Ze wisten me nog over te halen op de piano van Brahms te spelen, voordat ik van de rest van de stad kon gaan genieten. Ik geloof wel dat je een componist en zijn muziek beter kunt 'verstaan' als je een indruk hebt van de omgeving waar hij is opgegroeid.

Een volgende gelegenheid deed zich voor in Bonn. De stad stond op zijn kop vanwege de viering van de Dag van de Duitse eenheid, maar verscholen in een smalle straat vond ik met enige moeite toch nog het geboortehuis van Beethoven. De kamer waar hij ter wereld kwam is nog te bezichtigen. Geen piano om op te spelen, maar de altviool waarop hij gespeeld zou hebben in het orkest van de keurvorst hing in een vitrine. En natuurlijk weer talloze handschriften en oude partituren.
Bij het keurvorstelijk paleis lieten alle Duitse deelstaten zich met aantrekkelijke presentaties van hun beste kant zien. Ik bedenk me dat ik me makkelijker kan voorstellen dat de jonge Ludwig daar ooit met pruik en altviool rondliep dan dat Bonn de hoofdstad van de Bondsrepubliek was. Echt de sfeer van een provinciestad, zoals het dat in de 18e eeuw ook geweest moet zijn.

Het laatste concert van de reis vindt in de Philharmonie van Keulen plaats.
Een mooie zaal en een goed concert, bekroond met een glas Kölsch, het plaatselijke bier, dat ons alle aangeboden wordt. We hebben niet veel tijd want moeten dezelfde avond nog thuis zien te komen, met bus, trein en tram.
Voor het concert besteed ik een laatste vrij uurtje in het Wallraf-Museum.
Ik had gelezen dat er een Titiaan zou hangen, maar dat bleel valse informatie.
Wel weer een mooie Dürer en Rembrandts laatste zelfportret, dat mysterieuze schilderij waar de oude man zichzelf lachend heeft afgebeeld. En zo was de Duitse cirkel dan toch mooi rond.

De ontmoeting met Titiaan zal komende week in de Laurenskerk plaatsvinden. Daar beginnen we met Domestica Rotterdam aan een nieuwe serie Lof&Lust, die heel mooi dreigt te worden.

Daarover valt nog veel te melden, waarop ik mij, ook als blogger, de komende weken vooral ga richten.
Voor degene die de verhalen en activiteiten wil volgen, kijk op http://domesticarotterdam.nl/blog

Der letzte Kapellmeister?

2011-09-21T05:35:00.000-07:00

De afgelopen week en de komende week is het bij het Philharmonisch de muziek van Anton Bruckner die de grootste klok slaat.
Gisteravond in Gent klonk de Achtste in de prachtige Sint Baafs-kathedraal, hoe toepasselijk, en luidden de klokken in de toren bij het verlaten van de kerk.
En zoals een symfonie van Bruckner associaties oproept met een kathedraal roept zijn werk, zeker bij de oudere orkestleden, altijd weer herinneringen op aan dirigent Kurt Sanderling.
Deze overleed zaterdag, bijna 99 jaar oud.
Op het concert dat in Rotterdam aan hem werd opgedragen klonk Schumann en Mendelssohn, naast Britten en Adams, maar ik begreep dat de avond in Gent met Bruckner ook ter nagedachtenis aan de grote Duitse maestro was bedoeld.

Hij is vaak in Rotterdam geweest, een paar programma's heb ik nog met hem mogen spelen.
Ik vond het een voorrecht, en velen met mij, maar ik begreep wel dat menigeen ook wel gemengde gevoelens had. Hij kon soms onaangenaam zijn en bepaalde passages eindeloos laten herhalen voordat hij tevreden was.
Hij had goede oren en een duidelijke visie.
Het vak had hij geleerd als repetitor bij de opera in het Berlijn van de jaren 30.
Een betere leerschool kon je niet krijgen. Bijna alle grote dirigenten in het verleden begonnen onderaan in een operahuis, werken met zangers, onverwacht inspringen voor zieke dirigenten en zonder repetitie een opera tot een goed einde brengen. Bovendien kon je in die jaren in Berlijn avond aan avond de grootste dirigenten in de verschillende operahuizen en concertzalen aan het werk zien. Bruno Walter, Erich Kleiber, Otto Klemperer, Wilhelm Furtwängler.
Hij moest als jood vluchten voor de nazi's en vertrok, integenstelling tot de meeste collega's, oostwaarts.
Lange tijd zou hij tweede dirigent in Leningrad zijn, bij het orkest waar Mwrawinsky, ook zo'n legende, de scepter zwaaide. Veel werken van Sjostakovitsj leerde hij daar al kennen voordat ze in premiere waren gegaan.

Als ik me goed herinner stond Sjostakovitsj ook op het programma van zijn laatste productie met ons: het Tweede celloconcert met zijn zoon Michael. En je voelde hoe dicht hij ooit bij de bron had gezeten.
Maar het was toch Bruckner, Brahms ook wel, dat het best bij hem paste. De ruimte, de Duitse klank, de grote lijnen.
Hij kon prachtige verhalen vertellen.
Verhalen die waarschijnlijk bij elk orkest weer hetzelfde waren.
'Habe ich das schon erzählt? Genau so? Dann ist mein Gedächtnis noch perfekt.'
Verhalen die duidelijk maakten hoe we moesten spelen, de sfeer, de klank.

Een jaar of tien geleden is hij gestopt met dirigeren.
Hij vond dat hij niet meer aan zijn eigen maatstaven kon voldoen. Een bewonderenswaardige, en voor een dirigent zeldzame, keuze.
Eigenlijk betekende dat al het afscheid van een generatie dirigenten, een traditie van Kapellmeisters in de goede zin van het woord.
Ik ben blij dat ik hem nog heb mogen meemaken

Eeuwigheid zonder hoop?

2011-09-14T00:28:00.000-07:00

Een dirigent moet zijn visie op een stuk in de eerste plaats aan het orkest overbrengen en via het orkest in het klinkend resultaat aan het publiek.
Toch kan het ook wel interessant zijn om te horen wat ze nog over de muziek te melden hebben.
Niet allemaal kunnen ze dat goed verwoorden maar voor Yannick is dat geen probleem.
Op de website van het Gergiev Festival spreekt hij over de Achtste van Bruckner.
En wat bedoelt hij dan als hij het over de finale heeft, waar sprake is van eeuwigheid maar niet noodzakelijkerwijs van hoop? Een samenvatting van alles wat hij gecomponeerd heeft, een afsluiting, maar dan met gemengde gevoelens?

De Achtste is een van die stukken die begint in c mineur en eindigt in C majeur. Net als de Vijfde van Beethoven, maar die maakt de overgang naar majeur al bij de overgang naar het laatste deel en niet pas op het eind.
'Per aspera ad astra' heet dat dan. Door de moeilijkheden naar de sterren. Luctor et emergo zeggen we in Zeeland.
Maar blijkbaar is er bij Bruckner weinig reden tot blijdschap, geen overwinningsroes, althans volgens Yannick, als ik hem goed begrijp.

Er zit altijd veel Beethoven in Bruckner, ook in deze Achtste. Hij begint in de toonsoort van de Vijfde met het ritme van de Negende. Maar een Ode an die Freude wordt het niet. Wel krijgen we een prachtig Adagio, misschien wel zijn allermooiste, met veel Wagner-klanken en ritmes, vooral Tristan, voordat de Finale losbarst.

Het doet mij denken aan aanstormende legers te paard, zoals in Russische films uit de dertiger jaren. En dat blijkt niet ver naast de waarheid te zitten, zoals Bruckner die verwoord heeft. Hij had het stuk geschreven voor zijn keizer, Franz Joseph, 'Eure Kaiserliche und Königliche/Apostolische Majestät'. Een ontmoeting van de keizer met de Russische tsaar in Olmütz. Voor de strijkers componeerde hij een Kozakkenrit, in het koper klinkt militaire muziek en voor de trompetten had hij een fanfare in petto, voor het moment dat de vorsten elkaar treffen. Aan het eind komt nog een dodenmars en een 'verheerlijking'.
Het is zeldzame informatie die de componist in een brief aan dirigent Weingartner stuurt.
Maar het verandert niets aan de partituur.
Ik kan me ook nauwelijks voorstellen dat Bruckner zich bij het componeren van zo'n gigantische compositie heeft laten leiden door een dergelijk voorval, hoe 'apostolisch' hij zijn keizer ook vindt.

De waarheid staat in de noten en die zal moeten blijken tijdens een concert.
Wat voor elk stuk geldt, maar zeker voor een symfonie van Bruckner, is dat de spanningsboog moet kloppen.
Die begint al voor de eerste noot, voor de fluisterende klank van de violen in tremolo en twee hoorns.
Het vraagt om een heel specifiek vermogen aan een dirigent om een Bruckner-symfonie in gang te zetten, te laten beginnen. Als het ware meer een loslaten dan een activiteit.
De kwaliteit van dat begin, en van alles wat daaruit volgt, komt tot ontlading in de coda van de finale.
Als dat goed gaat is het een ongelooflijk moment, een emotioneel hoogtepunt. En wat heeft Bruckner dat geniaal geschreven! Een koraal in de strijkers eindigt met een paar fluitnoten en lost op met losse paukenslagen, voordat de coda inzet, Ruhig, pianissimo, mineur.
En bij de dirigenten en concerten waar het niet lukt, waar de opbouw niet klopt, de spanningsboog niet volgehouden is, is dat het dieptepunt, de grote teleurstelling. Ook dan kunnen er nog vele prachtige passages gepasseerd zijn. Ter illustratie een stukje youtube, waar de coda rond de elfde minuut begint, hoewel het bij zo'n kort fragment niet goed kan werken.

Celibidache is zo'n dirigent die met Bruckner naam heeft gemaakt.Curieus is dat de concertmeester op dat moment tijdelijk afhaakt. Snaar gesprongen?

Net zomin als een video de beleving kan overbrengen blijft dat op cd en radio ook beperkt. De echte beleving van de ontwikkeling van zo'n symfonie vindt plaats in de concertzaal. En dan kun je misschien de vraag beantwoorden of Bruckner een hoopvolle toekomst gezien heeft.
Ik weet het nog niet.

Britten and the Sea

2011-09-09T14:18:00.000-07:00

Met de zee als thema van het Rotterdam Philharmonic Gergiev Festival is het niet meer dan gerechtvaardigd dat daar muziek van Benjamin Britten klinkt.
Een twintigste-eeuwse componist die nog steeds ondergewaardeerd wordt.
Niet omdat hij nu zo modern componeerde, misschien juist omdat hij dat niet deed.
Hij werd nooit gerekend tot de avant-garde, maar ontwikkelde een hele eigen stem, een taal die vooral vocale wortels heeft. Natuurlijk en menselijk.

Als Engelsman die hield van de zee, de kust en de mensen die er wonen, verwerkte hij die liefde in veel van zijn opera's. Opera's die zelden in Nederland geklonken hebben. Alleen Peter Grimes misschien.
Billy Budd ging gelukkig afgelopen seizoen in Amsterdam, maar dat zou best eens voor het eerst geweest kunnen zijn.
Of Death in Venice hier ooit te zien was, weet ik niet, maar zo niet, dan wordt het hoog tijd.

Gergiev dirigeerde gisteren een suite uit deze laatste opera van Britten.
Instrumentale suites uit opera's hebben altijd iets problematisch, maar het is wel een manier om deze krachtige muziek, althans gedeeltelijk, vaker uitgevoerd te krijgen.
En hoe fascinerend is het dan om mee te maken hoe Gergiev zo'n partituur, voor ons en voor hem nog nieuw, benadert! Tijdens een zeer geconcentreerde repetitie duidt hij alle klankeffecten, ritmes (veel prominent slagwerk!) en balanskwesties en bereikt een expressief en uitgesproken verhaal.
Het zal moeilijk te vatten geweest zijn voor de mensen die niet weten waar de muziek in het verhaal past, de meesten zonder twijfel, maar ik ben blij dat het stuk op het, toch al lange, programma stond.

Ik verwacht dat Gergiev een belangrijke rol kan gaan spelen in de uitvoeringspraktijk van Brittens werk. Afgelopen seizoen klonk al Midsummernightsdream bij Mariinsky en er zullen er vast meer volgen. Britten had zelf een belangrijke band met de Russische muzikale cultuur, en dan vooral Sjostakovitsj, Rostropovitsj en zijn vrouw Vishnevskaja. Een passend eerbetoon als het belangrijkste operahuis van Rusland zijn mooiste werken op het repertoire gaat zetten.
Ik kan me overigens goed voorstellen dat ook Yannick op dat gebied mooie dingen kan gaan doen. Een eerste proef maken we zondag mee als hij het Festival afsluit met de Four Sea Interludes. Eigenlijk een soort
Peter Grimes suite, maar dan met vier zelfstandige delen. Waarmee Britten, als ideale zee-componist, het begin en het einde vormt.

De combinatie met Mahler Negen, gisteravond, was een gelukkige.
Het zijn beide werken van kunstenaars die weten dat ze niet lang meer te leven hebben, met een zwak hart en een sterke geest. Britten heeft zich als dirigent en componist intensief met Mahler bezig gehouden, in een tijd dat dat nog niet erg vanzelfsprekend was. Na het horen van Das Lied von der Erde, toch een soort zusterwerk van de Negende, schreef hij: 'It is cruel, you know, that music should be so beautiful.'
En dat is zeker een thema uit Death in Venice, het wrede van schoonheid. Dat kan voor Visconti, bij zijn verfilming van het verhaal van Thomas Mann, ook het gevoel geweest zijn, toen hij voor Mahler en zijn adagietto koos. Britten specificeert de verschillende schoonheden als: loneliness & pain, strength & freedom, disappointment & neversatisfied love.
Het zit allemaal in zijn opera en het zit in die ongelooflijke symfonie van Mahler.
En het was Gergiev die ons daarin gisteren weergaloos de weg wees.

Elf

2011-09-06T14:29:00.000-07:00

Komend weekend is het tien jaar geleden.
Nine eleven.
Wie het meegemaakt heeft weet nog waar hij was toen hij het hoorde, 11 september 2001.

Wij werden er, de dagen erna, in het Gergiev Festival op een merkwaardige manier mee geconfronteerd.
Valery zat in Los Angelos en kon, vanwege het gesloten luchtruim, niet naar Europa vliegen.
Met hulp van Placido Domingo wist hij Mexico te bereiken en vanaf daar, een paar dagen te laat, uiteindelijk Rotterdam. Het is een van de kleine verhalen rond het drama dat de wereld schokte.

Vandaag vertelde mijn (Russische) buurman cellist mij over een andere associatie met het getal elf.
We repeteerden Sadko, de opera van Rimsky-Korsakov. Tussen alle 4/4, 3/4 en 6/8 maten dook opeens een 11/4-maat op. Een zeldzaamheid, zeker in het romantische repertoire, en altijd een beetje onhandig tellen.
Wladi kende de muziek niet, maar herinnerde zich dat ze in Rusland een rijmpje hadden om een elfkwartsmaat te kunnen tellen, met als strekking 'Rimsky-Korsakov, helemaal gek geworden'. Ik herinner me de Russische tekst niet meer, maar het telde elf lettergrepen. En misschien was deze opera wel de aanleiding.
Het gebruik van woorden om lastige ritmes goed uit te voeren, kan handig zijn. Ik vertaal een kwintool vaak in 'sinaasappeltje'. En dat kwam later weer van pas in de opera, bij het 'onderwater-ballet'.

Het is een mooie partituur. Russische sprookjesmuziek. Het verhaal raakt de kern van de Russische ziel. Volgens Orlando Figes, toch een autoriteit, 'was Sadko als mythe even belangrijk voor de Russen als Beowulf is voor de Engelsen en Kalevala voor de Finnen. Rimsky-Korsakov had overigens veel gemeen met Sadko: beiden waren zeeman en musicus en bovendien afkomstig uit Novgorod. Hij heeft de partituur zeer kleurrijk en fantastisch geïnstrumenteerd. Weinig componisten die dat vak zo beheersten als Rimsky-Korsakov.

Voor ons is het ideaal om dit te kunnen spelen met de zangers van het Mariinsky Theater. Als Gergiev over honderd jaar nog ergens voor herinnerd wordt, dan zal het in de eerste plaats door zijn werk in Sint-Petersburg zijn, waar hij niet alleen een operahuis tot hoge kwaliteit weet te brengen, maar vooral ook door het koesteren van de traditie van de Russische opera. Talrijke vergeten meesterwerken staan daar weer op het repertoire. Sommige daarvan hebben we in de loop der jaren ook in Rotterdam kunnen horen.
Wat mij betreft mogen we die bijzondere samenwerking nog jaren voortzetten.
En voor de liefhebber is komende zaterdagavond dus een must!

Esthetisch?

2011-09-02T14:47:00.000-07:00

Partituren van grote meesterwerken zijn er om tot klinken gebracht te worden.

De schoonheid komt via de oren.

Maar er zijn ook partituren die de ogen laten genieten.

Ik had ooit het plan een van de muren van mijn studentenkamer te behangen met de mooiste bladzijden muziek. Het is er nooit van gekomen, zoals het met de meeste plannen gaat.

Maar de laatste bladzijde van Mahler 9 was een belangrijke kandidaat.

Kijk en geniet!

Overigens trof ik op zoek naar deze pagina op internet een intrigerende blog over de symfonie:

http://supraoptimal.blogspot.com/2009/07/mahler-9-at-ravinia.html

Met Conlon speelde ik ooit Mahler 8 in Rotterdam, Bernstein heb ik met Mahler 9 in Amsterdam meegemaakt: een van mijn meest indrukwekkende concertervaringen.

En laten we hopen op een gepaste lange stilte na het slotaccoord, volgende week.

Bijzondere band

2011-08-31T14:25:00.000-07:00

Over de band tussen een dirigent en zijn orkest, zoals in Berlijn, valt veel te melden.
De muziekwereld is vol mooie voorbeelden maar kent ook vele mislukkingen. En zelfs waar het goed gaat is het nog een kunst zo'n relatie tenslotte bevredigend te beëindigen.

De geschiedenis van Herbert von Karajan en de Berliner Philharmoniker is een bijzonder geval. In 1955 werd hij daar benoemd tot dirigent voor het leven en dat heeft hij vrij probleemloos, zeg maar: succesvol en winstgevend, volgehouden, tot in de jaren 80, toen een conflict over de benoeming van een vrouwelijk orkestlid uit de hand liep. Toch heeft dat niet geleid tot een definitief afscheid en stierf hij in 1989 als chef van de Berliner Philharmoniker. Een samenwerking van 34 jaar dus.
Dat komt niet vaak meer voor.

James Levine, die in 1973 tot chefdirigent bij de Met werd benoemd, is een zeldzaam voorbeeld, maar zijn gezondheidsproblemen zorgen voor veel speculaties over zijn opvolging.
Het past meer bij het verleden, toen dirigenten nog niet zo makkelijk en snel de wereld over reisden.
Ormandy in Philadelphia (44 jaar), Mengelberg in Amsterdam (50 jaar), en natuurlijk Eduard Flipse in Rotterdam ( 36 jaar).

Die heb ik natuurlijk niet meer meegemaakt, maar misschien dat het goede werk dat hij verricht heeft nog in de genen van het Rotterdams Philharmonisch zit.
Toen ik kwam had Jeffrey Tate net afscheid genomen.
Dat kun je wel een voorbeeld noemen waarbij de samenwerking tussen orkest en dirigent mislukt is en voortijdig werd stopgezet.
In mijn eerste seizoen speelden we daarom elke week met een andere dirigent. Dat had voordelen, maar vooral ook nadelen. Al spoedig volgde de benoeming van Gergiev tot chef-dirigent. In de achttien jaar dat ik nu in het orkest zit heb ik dus nog maar twee chef-dirigenten meegemaakt: Valery zou dertien jaar blijven, tot 2008. En in die jaren is zeker een bijzondere relatie gegroeid. Iets daarvan is te zien en te horen in de registratie van het afscheidsconcert met Ein deutsches Requiem van Brahms, wat ik nog altijd een waardevol document vind.

Maar het grootste deel zit natuurlijk in onze herinnering. En als je over herinneringen gaat praten heb je aan Valery een goeie. Hij weet nog precies welke stukken we waar hebben uitgevoerd en hoe het ging. Ik ken niemand met zo'n fenomenaal geheugen op dat gebied. Het zegt ook iets over de intensiteit waarmee hij elke keer weer een concert beleeft.
Er zijn veel hoogtepunten geweest. Niet alle collega's hebben daarbij dezelfde ervaringen, maar een die velen met me zullen delen was Mahler Negen in Kyoto. Een bijzonder stuk in een bijzondere stad. Een symfonie met een finale waarin de componist alles lijkt los te laten spelen tussen de Japanse Zen-tempels. Maar het was ook een speciale dag, want ver weg in Nederland werd Kees Hillen, onze voormalig artistiek leider, naar zijn laatste rustplaats gebracht.

En komend Festival komt het stuk weer terug.
Het zal zeker anders zijn. Elk concert is anders en al helemaal met een man als Gergiev.
Maar er zal ook worden voortgeborduurd op wat geweest is, wat we ooit hebben opgebouwd en meegemaakt. Hij heeft de partituur sindsdien vele malen gedirigeerd. Vooral met zijn LSO, de cd daarvan komt deze week op de markt. En hij is zeker weer gegroeid in het stuk.
En wij hebben het vorig jaar nog gespeeld met Yannick.
Wat voor concert het gaat worden valt niet te voorspellen, maar ik heb hoge verwachtingen.
Zo'n moment waarop ik me bevoorrecht voel op het podium te mogen zitten.

Liebe und Schönheit

2011-08-19T13:49:00.000-07:00

Onze eerste trip dit seizoen zit er al weer op.
Zondagmiddag landden we vanuit San Sebastian op Zestienhoven, sorry Rotterdam The Hague Airport.
Een uur te vroeg, als was het om alle vertraging van de vorige reis te compenseren.

Bijna zou ik nog op tijd thuis gekomen zijn om een documentaire over Herbert von Karajan op de televisie te zien. "Beauty as I see it."
Karajan is een naam die hoort bij mijn jeugd. Ik luister zelden meer naar zijn opnames, die destijds de platenmarkt domineerden, maar een documentaire over dit fenomeen zie ik graag. En aan de enorme kwaliteiten van de man, op velerlei gebied wil ik ook niets afdoen. Alleen de mooie klank die hij nastreefde en hoogste prioriteit had interesseert me tegenwoordig minder. Toch had ik hem graag een keer live meegemaakt en er zijn opnames, zoals Meistersinger of Mahler 9, die nog steeds favoriet zijn.

De documentaire, die ik gelukkig ook op youtube aantrof, bleek interessante, voor mij onbekende, fragmenten te bevatten. Ze bevestigden het beeld van de 'controlfreak' en de waarde die hij hechtte aan uiterlijke zaken. Hij moest vooral zelf vaak en mooi in beeld zijn. Maar het was ook een eenzame man en op het eind van zijn leven lichamelijk een wrak. De kwetsbaarheid die toen ontstond leidde nog tot bijzondere uitvoeringen, zoals een van de mooiste Nieuwjaarsconcerten die de Wiener Philharmoniker ooit gaf.

Je ziet en hoort hier een diepe emotionele band tussen orkest en dirigent die al heel veel samen hebben meegemaakt. Ieder orkest zal zoiets nastreven, en ik denk dat we in Rotterdam met Valery een eind gekomen zijn. De dvd met Brahms Requiem laat daar zeker iets van zien en horen. En ook met Yannick komen we steeds dichter bij elkaar. San Sebastian was weer een stap in de goede richting.

Een prachtige zaal waarin je heel mooi zacht kunt spelen. En dat hebben we dan ook gedaan, zoals in de finale van de Derde Mahler. Was uns die Liebe erzählt.

Maar ook het eerste deel was al een eensgezind avontuur. Vooral Pierre Volders ging in zijn trombonesolo heel diep.

Ik had hem die dag nog gefeliciteerd met zijn Mahler-prijs uit Italië, maar hij wist van niets.

Der Internationale Schallplattenpreis Toblacher Komponierhäuschen werd deze zomer uitgereikt aan Neeme Järvi en het Residentieorkest voor hun cd van de Zevende symfonie van Mahler, waarvoor hulde, maar een belangrijk aandeel daarin is de tenortuba-solo. En ik had gehoord hoe Pierre die toen speelde.

Dus toch ook een beetje een Rotterdamse onderscheiding.

Misschien is dat wel een voorbeeld van de samenwerking die de minister voor zich ziet.

Welke ontwikkeling Karajan veroorzaakt en meegemaakt heeft bij het maken van geluids- en vooral beeldopnames is onderwerp van een andere documentaire, die ik ook op internet aantrof, Maestro for the screen uit 2008. Je ziet daarin hoeveel hij leerde van filmmakers als Clouzot en Niebelung, en er uiteindelijk zijn eigen, wellicht wat egocentrische, draai aan gaf. Een van de opmerkelijkste uitspraken, die ik nauwelijks kan geloven, is hoe Karajan ook aan het uiterlijk van zijn orkestleden extreme eisen stelde. De heren van het orkest, dames telde zijn Berlijnse orkest niet, moesten zorgen dat ze goed geschoren waren, baarden werden niet gewaardeerd, aldus concertmeester Brandis. En kalende mannen kregen pruiken! Voor wie het niet gelooft: (http://www.youtube.com/user/MaestroStark#p/c/649B71775CCCB3A6/3/WlkMoPcc96o) De uitspraken zijn te vinden rond de 3'.Ik weet niet precies in welke periode deze esthetische voorkeur bepalend was, maar ik ga zeker zoeken naar de haarstukjes.

Het is natuurlijk een leuke anecdote in een documentaire die boeiende vragen aan bod laat komen.

Hoe breng je een concert in beeld?

Welke beelden ondersteunen de muziek het beste?

En in die kunst heeft Karajan een hele belangrijke rol gespeeld.

Zomer

2011-07-11T06:03:00.000-07:00

We zijn alweer een paar dagen terug op Nederlandse bodem, na de aswolk-vertraging van twee dagen, maar de vermoeidheid komt nog uit alle poriën.

Het was een boeiende reis maar behoorlijk zwaar.
Niet alleen de gebruikelijke jetlag, maar ook meerdere gemiste, want in vliegtuigen doorgebrachte nachten en vele wacht-uren op luchthavens. En verder moest er natuurlijk gewoon gewerkt worden.

Ik heb, ondanks mijn smartphone, hier weinig van mij laten horen, maar er was een journalist in ons gezelschap die dagelijks zijn verhaal op internet heeft verspreid. Als ik de volgende tournee mijn toestel onder de knie heb zal ik weer een eigen verhaal maken.
Een terugblik is van mij ook niet meer te verwachten want de tent moet snel ingepakt worden om nog lekker met het gezin van een buitenlandse vakantie te gaan genieten. Begin augustus worden we alweer in topvorm in San Sebastian verwacht. En dan mag ik nog blij zijn dat ik niets geboekt had, want verschillende collega's moesten hun vakantievlucht laten schieten.
Anderen vonden na terugkomst hun rekening leeggehaald door criminelen.
Heel vervelend allemaal, maar dat had natuurlijk ook in Europa kunnen gebeuren.
En veel redenen tot klagen hebben we niet, als je daar de ongelooflijke armoede op straat ziet.
Een reis dus die nog lang stof tot nadenken biedt.
Ook over de vele boekhandels in Buenos Aires bijvoorbeeld, waar Jorge Luis Borges een nationale held lijkt.
Na tango-legende Carlos Gardel natuurlijk.

Voor iedereen een mooie zomer toegewenst en de hoop op een inspirerend seizoen met wellicht wat voortschrijdend inzicht in de politiek, waar onze staatssecretaris inmiddels toegeeft met de btw-verhoging niet erg gelukkig te zijn.

Begin van de tournee. Lima

2011-06-25T14:52:00.001-07:00

Morgen kunnen we Peru laten horen wat we waard zijn. De affiches hangen er. Slatkin staat erop maar het orkest zal Detroit wel zijn.

Tom Poes, verzin een list!

2011-06-19T11:37:00.000-07:00

Het is sinds de opera een beetje stil geworden, hier.
Dat was niet de bedoeling, er was genoeg om over te schrijven.

Met de Lord of the Rings was makkelijk een stuk te vullen geweest. In meerdere opzichten een unieke gebeurtenis.
Een prachtige samenwerking tussen Doelen en orkest, rijen voor de ingang vooraf en rijen in de pauze en na afloop voor de kassa om kaartjes voor volgend jaar te bemachtigen. Ik heb zelden zo'n ontlading na de (lange) aftiteling gezien. Mensen maken iets bijzonders mee en hebben daar geld voor over. Hoeveel daarvan bij onze organisaties terechtkomt, of we de percentages van Zijlstra halen weet ik niet, maar nieuw, en internationaal, publiek hebben we zeker bereikt.
Ik had erover kunnen schrijven, maar de politiek hield me teveel bezig.

We hadden opnames met Yannick. Concert voor Orkest van Bartok. Weer heel wat anders dan de Ravel, Berlioz, Beethoven, Mahler. En Strauss. De nieuwe cd (Heldenleben) werd gepresenteerd aan de wethouder van Rotterdam, die ons in de politiek woelige tijden zal blijven steunen. En Bartok is meteen gerepeteerd voor de concerten in San Sebastian.
Ook hierover was genoeg te vertellen.
Ik had geen zin, geen motivatie.

Donderdag vertrekken we richting Zuid-Amerika, dus voor die tijd zal er hier ook niets verschijnen.
Misschien wel weer iets daarvandaan of na terugkeer. Sinds een week ben ik in het trotse bezit van een smartphone, wat vast ook mogelijkheden biedt voor deze blog, maar dat moet ik allemaal nog uitzoeken en oefenen. Misschien leidt het tot kortere teksten, wat kun je op zo'n ding, en eigen foto's. Mee met het snellere tempo en de beeldcultuur van de huidige tijd.

En even weg van de vaderlandse politiek.
Dat kan verfrissend werken, hoewel de cultuurpolitiek in Latijns Amerika ook niet overal te prefereren is.
Ik ben benieuwd of we er iets van mee krijgen.
Van de Haagse politiek wordt ik erg somber. Niet eens in de eerste plaats over de beslissingen, daar zullen wij als orkest misschien niet slecht van af komen. Maar meer over de motivatie van de keuzes, en het gebrek aan termijnvisie. Gebrek aan besef voor het belang van cultuur, voor de plaats van cultuur in de gewenste samenleving, enzovoorts, enzovoorts.
Ik geloof niet dat het slecht is als de subsidie-gever eisen stelt aan de instellingen die geld ontvangen. Er kan vast nog veel verbeterd worden. Maar geef de kunstenwereld die kans dan vooral!
En misschien mogen er dan aan de politiek ook eisen worden gesteld. Een minimum aan culturele bagage bijvoorbeeld. Waarom niet een verplichte boekenlijst, een paar films die ze gezien moeten hebben, wat toneelwerk, een paar symfonieën, een enkele Rembrandt en Vermeer?
Die boeken hoeven niet al te moeilijk te zijn, ze moeten tenslotte al zoveel lezen. Maar doe dan geen Ludlum of Dan Brown maar een paar bundels van Marten Toonder. Daar staan nog plaatjes bij ook. Híj zou over de huidige politieke ontwikkelingen, of de laatste economische crisis een mooi verhaal hebben kunnen schrijven. Ik sluit niet uit dat hij dat ooit al gedaan heeft, en dat de beleidsmakers met die kennis misschien fouten, dwaalwegen hadden kunnen voorkomen. Dat had ze vast een groter denkraam opgeleverd.
Bij Bommel is het altijd nog Tom Poes die de heer van stand en Rommeldam tot inzicht brengt, maar ik weet niet wie dat in Den Haag zou moeten doen?

Die Zeit.... (Rosenkavalier 9 en slot)

2011-06-05T02:33:00.000-07:00

En toen was het weer voorbij.
Gisteren de laatste voorstelling van Der Rosenkavalier en warme woorden na afloop.
Wat overblijft is de herinnering.
En een televisie-registratie, vermoedelijk ook een dvd.
Was drum und dran hängt, ist mit dieser Stund vorbei.
Ik heb ervan genoten, en velen met mij.
En iets ervan zal toch wel blijven hangen. Het werken met topdirigenten is voor een orkest als vitamines.

Om af te kicken hebben we allemaal de heruitgave op cd van de opname uit 1976, onder leiding van Edo de Waart, gekregen. Ik had weleens naar de platen geluisterd maar nooit erg zorgvuldig. En nu ik de partituur inmiddels zo goed ken is het extra overweldigend welke enorme kwaliteit er uit de boxen komt.
En opwinding! Het moet een enerverende ervaring geweest zijn voor het orkest, net als dat destijds voor Strauss was tijdens het componeren.
Er staat een indrukwekkende lijst met solisten als Frederica von Stade, Ruth Welting (mevrouw de Waart) en José Carreras, maar het is vooral het orkest dat de sterren van de hemel speelt. Veel tijd en aandacht hebben ze besteed zijn aan deze grote onderneming, de eerste plaatopname van een complete opera in Nederland. Daarover kun je ook lezen in het informatieve boekje dat erbij zit. Edo de Waart verdient een groot compliment, maar zeker ook opnameleider Wilhelm Hellweg. En achter de schermen blijkt Ed Spanjaard al zijn steentje te hebben bijgedragen. Daar zal Opera Zuid, waar hij de opera afgelopen jaar dirigeerde, nog van geprofiteerd hebben en indirect dus ook DNO, op zoek naar invallers.

In bijna elke organisatie zul je achter de schermen mensen tegenkomen die zeker zo belangrijk voor de resultaten zijn als de mensen in de schijnwerpers. Dat geldt ook voor ons orkest en voor Alie Mink, die als artistic administrator vorige week afscheid van het orkest nam. Ik weet niet hoe lang ze bij ons gewerkt heeft en welke titels tijdens die jaren bij haar functie hoorden, maar zij was degene die de contacten onderhield met de dirigenten en solisten. Ze is ook een tijdlang tourmanager geweest maar ik heb haar vooral leren kennen en waarderen in mijn werk voor de artistieke commissie, in soms moeilijke tijden. Ze had altijd aandacht voor het belang van de orkestleden. Iedereen, binnen het orkest en in de internationale orkestenwereld kende Alie en Alie kende iedereen. Vele oud-collega's kwamen dan ook naar haar afscheidsreceptie. Dat waren de musici die destijds met Edo de Waart Der Rosenkavalier opnamen en die er ook voor gezorgd hadden dat Simon Rattle zich prettig voelde in Rotterdam.

Je hebt, zelfs als orkest, de neiging om vooruit te kijken en het verleden te vergeten maar voor een gezonde ontwikkeling is het noodzakelijk om regelmatig stil te staan bij dat verleden. Dat verleden blijft een essentieel onderdeel van de identiteit. Een orkest ontwikkelt zijn kwaliteit in de loop van vele jaren. En hoe kwetsbaar dat is, hoe snel dat afgebroken kan worden, realiseren we ons des te meer in deze politiek zware tijden.
Voor Alie Mink zal wel weer een goede opvolger komen, maar we zullen haar zeker missen.

En de collega's van nu zullen ervoor moeten zorgen dat we over dertig jaar weer met de Rattle's van de toekomst kunnem werken.

Maar ik hoop ook dat we Simon de afgelopen maand voldoende aanleiding hebben gegeven in de toekomst een plek voor ons in zijn agenda in te ruimen. Dat zal zeker van meerdere factoren afhangen.
Wat rest zijn mooie herinneringen.
Zoals de manier waarop hij het accoord onder 'sonderbar' neerlegde, fluisterzacht: 'Die Zeit ist ein sonderbar Ding.'
En dat is het!

Was will die Musi? (Rosenkavalier nr.8)

2011-05-28T05:58:00.000-07:00

We beginnen al bijna op een echt operaorkest te lijken, deze week.

De Operadagen in Rotterdam zijn begonnen, en wij leveren als Rotterdams Philharmonisch dit jaar ons aandeel met een avond vol schitterende aria's en ouvertures. Een gala met Anna Caterina Antonacci. Dat belooft een avond vol drama en hartstocht te worden. La mort de Cléopâtre zong ze met ons in de zaal en in de studio met meer dan volle overgave.
Dit keer ook weer Berlioz, maar daarnaast bijvoorbeeld ook Carmen, Don Carlo en Idomeneo.
Mozart dus, dé grote inspiratiebron voor Rosenkavalier.

Een Mozart-opera wilde Strauss schrijven, na Elektra, en Hofmannsthal had daar wel oren naar. Het is vooral het verhaal van Le nozze di Figaro, waar hij op teruggegrepen heeft. La Contessa is nu de Marschallin, Octavian een nazaat van Cherubino, en de overspelige edelman wordt weer in de val gelokt.
Hofmannsthal plaatst zijn verhaal in het Wenen van keizerin Maria Theresia, het midden van de 18e eeuw dus.
Maar Strauss kon natuurlijk niet echt in de stijl van de vroeg-klassieken gaan componeren. Er zijn weliswaar enkele momenten, zoals tijdens de levée, waar hij er even aan ruikt, maar voor het overige is het vooral de Weense wals die luisteraar moet vervoeren.

Verbazingwekkend hoe overtuigend zo'n wals het publiek terug in de tijd brengt. Eigenlijk is dat muziek van honderd jaar later, maar het werkt veel beter dan 18e-eeuwse muziek. En Weenser kan eigenlijk niet. Die hele traditie van de ziveren roos is ook verzonnen, terwijl andere details juist weer heel echt zijn. Zoals de klok die de Marschallin om middernacht stil zet om het verstrijken van de tijd te stoppen. Als je meetelt kom je tot dertien slagen! Geen vergissing, want ik las dat klokken in die tijd een slag extra gaven voor het kwartier. Zo ontstond een merkwaardige attractieve mix tussen fantasie en werkelijkheid.

De realiteit voor Rattle is, dat hij de zaken op het toneel goed in de gaten moet houden en sturen om de boel niet te laten ontsporen. De zangers die helemaal opgaan in hun rol kunnen nog weleens wat vrijheden nemen. Maar als bij een enkele wals niet gezongen wordt laat hij het stokje nog weleens liggen en luistert genietend naar wat het orkest ervan maakt.
Dat kan natuurlijk niet bij die walsen in de derde acte, die achter het toneel worden gespeeld.
Daar zit een orkestje voor de baron en zijn liefje te spelen. Was will die Musi? Hab' sie nicht bestellt.
We zien de collega's altijd in de kantine als wij, vermoeid na de tweede acte de bak uitkomen. Nog fris en in vrijetijdskleding, wetende dat ze ook nog redelijk op tijd thuis zullen zijn. Maar ik benijd ze niet.
Ik heb zelf ooit iets dergelijks gedaan, in Un ballo in maschera, maar toen zaten we in kostuum, met pruik en mailloot, op een rijdend decor. Wij konden toen gewoon op de dirigent in de bak spelen, maar die zien ze nu niet. Een aparte assistent, die contact houdt met Rattle, dirigeert ze. Dat contact is overigens vooral dat Rattle naar hun luistert via een kleine geluidsbox bij zijn hoofd. Het is de bedoeling dat het orkest tijdens hun walsjes andere dingen speelt, gedeeltelijk ook in een andere maatsoort, maar wel gelijk uitkomt.

Ook weer zo'n verwijzing naar Mozart, in dit geval Don Giovanni.

Ik weet niet of het er nog in zit met de nieuwste plannen van de staatssecretaris, maar ik denk dat het voor elk orkest goed is om af en toe opera te spelen. Het vraagt een bijzondere manier van reageren en flexibiliteit, waar je in andere repertoire weer van kan profiteren.

Bij DNO kunnen we vaak mooie produkties doen met interessante dirigenten, maar ik zou het ook niet erg vinden om weer eens in Rotterdam opera te doen. Ik hoorde deze week weer dat we met het Nieuwe Luxor eigenlijk een hele geschikte zaal hebben. Ligt, net als de Stopera, prachtig aan het water en ziet er van binnen stijlvol uit. En de akoestiek is ook heel bruikbaar, te horen aan de prachtige Jahreszeiten van Haydn, afgelopen woensdag.

Ik zie ons orkest daar ook wel een mooie opera spelen.
Over een paar jaar?
In de Operadagen?
Mozart, met Yannick?
Dat zal voorlopig wel meer fantasie dan werkelijkheid blijven, maar we moeten vooral ook blijven dromen.
Eerst nog een laatste voorstelling van Strauss met Simon Rattle in de Stopera.
Met veel genoegen!

Ohne mich, ohne mich jeder Tag dir so bang.

2011-05-24T03:17:00.000-07:00

Het kopen van een kaartje voor de opera brengt risico's met zich mee.
Je weet nooit zeker wie je te horen krijgt. Bij zoveel zangers met zware rollen en tere stembanden kan er makkelijk iets misgaan. Maar zoveel als bij onze Rosenkavalier-productie heb ik nog niet eerder mee gemaakt. De opkomst van een aankondiger van DNO behoort inmiddels bij de vaste rituelen.

Gisteren was Kurt Rydl, onze Ochs, niet voldoende in staat om te zingen.
Hij voelde het 's morgens al.
Ik denk dat opstaan voor zangers veel spannender is dan voor gewone mensen. Vooral het moment dat je probeert of die stem nog goed zit, en je weet dat je later die dag een optreden hebt.
De hoop dat het voor de voorstelling nog goed zou komen moest hij uiteindelijk opgeven. Toen was er geen tijd meer om een vervanger in te vliegen, zelfs niet van Opera Zuid.
Gelukkig was er binnen de cast iemand die de rol goed kende. Runi Brattaberg is ingehuurd als politiecommissaris maar had de rol van baron Ochs, volgens de web-site van zijn management, als understudy voor de Met gedaan (http://www.musicaglotz.com/musiciens/brattaberg-runi-basse/). Hij moet de enige operazanger zijn met eigen (natuur)foto's op postzegels, en vermoedelijk trots op zijn afkomst van de Faeröer.

En hij was de enige die Rydl kon vervangen.
In dit geval alleen als zanger, vanaf de zijkant van het podium. Rydl speelde zijn rol zwijgend, totdat Brattaberg zijn eigen rol moest gaan zingen.

De rol van baron Ochs auf Lerchenau is een van de grote operarollen voor een bas.
Er zitten een paar hele lage noten in die er goed uit moeten komen. Dat zat gisteren wel goed.
Maar het is natuurlijk ook vooral een komische rol, waarin de tekst heel belangrijk is.
Aanvankelijk zou het ook de titelrol zijn, maar die ging uiteindelijk naar Octavian. En dat terwijl het vooral de vertolkers van de Marschallin zijn die de meeste aandacht trekken.
Ik weet niet of je beroemd kunt worden als Ochs. Kurt Rydl heeft er, als Wener en met meer dan 200 voorstellingen op zijn conto, wel een zekere reputatie mee opgebouwd.
Otto Edelmann, ook in Wenen geboren, is een (toepasselijke) grote naam uit het recente verleden.

Maar degene die, volgens mensen die hem hebben zien spelen, de rol het overtuigendst vertolkt heeft, moet Richard Mayr geweest zijn. Zoals de broemde sopraan Lotte Lehmann over hem schrijft: 'Mayr was Viennese, first and foremost, Viennese in what one might call the cosy, comfortable sense of the word, but at the same time an aristocrat. Rough-hewn, a country squire, nevertheless he was always surrounded by an aura of 'class'.'
Bij de Weense premiere, in april 1911, een paar maanden na de wereldpremiere in Dresden, was hij Ochs en Strauss had tegen hem gezegd dat hij steeds aan Mayr had gedacht bij het componeren van de rol.
Hij is te horen op de eerste registratie van de opera, opgenomen in 1933 in Wenen met Robert Heger als dirigent, maar daarbij is helaas het grootste deel van zijn rol weggevallen door de coupures.
Blijkbaar heeft hij de slotscene van de tweede acte een paar jaar daarvoor met Bruno Walter in Londen opgenomen. Duidelijk een studio-opname met het orkest erg op de achtergrond, maar fascinerend, niet alleen om te horen hoe Mayr zijn rol af en toe bijna spreekt en hoe subtiel Walter met tempi omgaat.

Aan het enthousiaste applaus na afloop te horen, heeft het publiek gisteren toch een mooie avond gehad.
Het moment dat Brattaberg in zijn eigen rol stapte, halverwege de derde acte, (en Rydl noodgedwongen zelf moest gaan zingen), zorgde onbedoeld maar begrijpelijk voor enige hilariteit. En of het meeste applaus nu naar de zanger of de acteur van Ochs ging weet ik niet, maar meestal het publiek artiesten in moeilijke omstandigheden wel te waarderen.

Dit was een noodoplossing, die de voorstelling kon redden.
Ik heb een keer meegemaakt dat een voorstelling niet te redden was.
Aan het eind van de eerste acte van Siegfried struikelde de tenor met desastreuze gevolgen voor zijn schouder en moest de voorstelling worden afgebroken. Het teleurgestelde publiek werd naar huis gestuurd en ook voor een orkest voelt dat erg onbevredigend. De meevaller was wel dat we gezamenlijk in de kantine naar een spannende voetbalwedstrijd van het Nederlands elftal konden kijken.
Toch hoop ik dat de laatste twee voorstellingen deze week verdere ziektegevallen bespaard zullen blijven.

Doppelter Bedeutung

2011-05-22T03:08:00.000-07:00

Het werd met een grafstem gepresenteerd vrijdagavond door een dame van DNO.
Andermaal had een solist wegens ziekte moeten afzeggen.

Ik kan me voorstellen dat veel mensen voor Anne Schwanewilms, een grote naam op het gebied van Strauss, waren gekomen, maar het bood weer een Nederlandse zangeres de kans om bij DNO te debuteren in een van de mooiste rollen van het repertoire. Johanni van Oostrum had, net als Karin Strobos, de rol van de Marschallin niet lang geleden bij Opera Zuid gezongen, maar zou je zoiets zo makkelijk binnen een paar uur weer op kunnen halen en in een hele andere regie en met een andere dirigent zonder repetitie op de planken brengen?
Of zou ze er stiekem al rekening mee hebben gehouden?

Misschien was er een souffleur aanwezig, ik weet niet of dat tegenwoordig bij de opera nog gebruikt wordt. Je hoort zulke mensen nog weleens op oude live-opnames. Maar hoe dan ook, je moet als opera-zangeres gewoon een heleboel uit je hoofd kennen. Niet alleen de noten of de tekst, maar ook wat je geacht wordt te doen op dat toneel.
Ik realiseerde me van de week weer hoe anders dat ligt bij ons als instrumentalisten. Een regisseur vroeg, bij de voorbereiding van een produktie voor volgend seizoen in de Laurenskerk, wat de mogelijkheden waren om ons uit het hoofd te laten spelen. Die zijn er natuurlijk wel, maar voor ensembles en orkesten is zoiets erg ongebruikelijk en vraagt het veel meer voorbereiding. Afhankelijk natuurlijk van de muziek die je moet spelen. Melodieën zijn vaak makkelijker te onthouden dan begeleidingspassages, een overzichtelijke structuur kan helpen.

Voor zangers zal de tekst zeker ook een hulp zijn. Zeker als de tekst zo mooi is als die van Hofmannsthal en vervolgens zo natuurlijk op muziek is gezet. Ik las dat ze in Wenen weleens Der Rosenkavalier als toneelstuk hebben opgevoerd en dat dat heel goed werkte. Ik kan me dat wel voorstellen, hoewel de tekst, in tegenstelling tot Elektra, geschreven is voor het muziektheater, voor de werking als gezongen tekst. Maar ook zonder de muziek weet de tekst al een hele eigen sfeer neer te zetten. Hofmannsthal heeft een bijzondere taal gecreëerd die, in zijn eigen woorden, "wie alles in dem Stück - zugleich echt und erfunden war, voll Anspielung, voll doppelter Bedeutung".

Die dubbele betekenis is zeker een van de attracties van het stuk. Niet alleen in de tekst, maar ook in de muziek zal veel verborgen zitten wat pas na grondige studie naar boven zal komen.
Ik was gefascineerd door een passage aan het begin van de tweede acte. Geen belangrijke passage. Een zin van de Haushofmeister, waarin hij zijn baas Faninal aanspoort de bruidegom te gaan halen: "Der hochadelige Bräutigamsvater sagt: die Schicklichkeit muss ausgefahren sein, bevor der silberne Rose vorfahrt."

Het curieuze aan deze passage is dat componist en librettist beiden een fout maken: het gaat natuurlijk om de vader van de bruid, niet van de bruidegom. En de frasering die Strauss componeert na 'sagt' moet eigenlijk daarvoor staan: .., sagt die Schicklichkeit, muss ... Op deze manier is het onzin. Waarom hebben ze dat laten staan?
In onze productie wordt nu 'Brautvater'gezongen, maar aan de noten in de partituur kun je weinig veranderen.
Ik heb het er even met Rattle over gehad, die aangaf dat Strauss in zijn haast en enthousiasme wel meer slordigheden had laten staan. Hij zou ergens per ongeluk zelfs een regie-aanwijzing op muziek hebben gezet. Hij componeerde in de volgorde van de opera, dus zal weleens ongeduldig zijn geweest om bij een volgende scene te komen. Maar Hofmannsthal stond bekend als zorgvuldig en lettend op elke punt en komma.
Zouden ze deze gezamenlijke en dubbele fout met opzet hebben gemaakt, zich zo als het ware deelgenoot hebben gemaakt van de gebeurtenissen en de opwinding in huize Faninal hebben vertaald in slordigheden?
Dat zal wel te vergezocht zijn.

Maar ik ga met plezier op zoek naar die dubbele bodems.

Wat bijvoorbeeld te denken van 'Jedes Ding hat seine Zeit'. De Marschallin zingt het als zij gaan ontbijten, terwijl Octavian iets heel anders van plan is. Maar het kan ook heel goed slaan op de hele opera en de stijl die ze daarvoor gekozen hebben.
Overigens is deze passage zo ongeveer de eerste tekst waar Strauss een melodie bij heeft geschreven. Op de eerste schets van Hofmannsthal, vijf velletjes die hij aan Strauss stuurde, zijn enkele aantekeningen van de componist te zien. Voornamelijk toonsoorten, een paar accoorden, een enkel motief. Daar begon het ooit mee. Fascinerend om te zien!

Van Oostrum heeft zich, voor zover ik dat kon horen, goed van haar taak gekweten. Er waren voor ons natuurlijk wel wat verrassende momenten, effectief door Rattle opgevangen. Een enkele keer duurde daardoor een accoord in de trombones onverwacht lang, maar dat vingen de heren goed op.
Ik ben benieuwd of er de komende week nog meer zangers uit de produktie van Opera Zuid moeten worden gebeld. Laten ze zich er maar op voorbereiden.

Wie Du bist!

2011-05-19T13:32:00.000-07:00

Nu de noten en coupures inmiddels wel duidelijk zijn, en de actvititeiten op de bühne grotendeels aan mij voorbijgaan, zijn er andere zaken die de aandacht trekken.
Zoals de klank van het orkest, van de accoorden die we mogen spelen.
De kunst van de 'Wohlklang' zoals de Duitsers dat zo mooi kunnen zeggen.

We kennen dat natuurlijk al wel uit zijn symfonische gedichten of zijn Vier letzte Lieder. En natuurlijk Metamorphosen, voor uitsluitend (23) strijkers, ook ooit met Simon gespeeld.
Strauss weet als geen ander met zijn harmonieën en instrumentatie een weldadig effect op de oren van zijn luisteraar te bewerkstelligen. Daarin kan hij heel ver gaan in het differentiëren, bijvoorbeeld in aantallen strijkers per stem, zoals een enkele cello die zich mengt met een hele violengroep. Wat dat betreft zijn zijn partituren heel interessant studiemateriaal om te leren orkestreren.

Het levert niet alleen de luisteraar maar ook de spelers een fysiek genot op, als je met je partij bijdraagt aan een accoordwisseling en daarmee aan de emotionele ontwikkelingen op het toneel. Je zou misschien denken dat zoiets in een komedie, zoals deze opera genoemd wordt, een marginale rol speelt, maar dat is allerminst het geval. Er zijn genoeg gevoelige en introspectieve momenten, de scenes waarin de personages zich in hun ziel laten kijken, zoals tegen het eind van het eerste en de laatste acte. Prachtig hoe de verandering die de Marschallin doormaakt tussen het begin en het slot van de 1e acte diepte krijgt in het verschil in toonsoort: van E majeur, in de beleving van Strauss bij uitstek geschikt voor erotische gevoelens, naar Es majeur waarmee zij zich aan melancholische gedachten overgeeft, zich realiserend dat het geluk maar tijdelijk is.
Als in de tweede acte Octavian en Sophie elkaar de liefde verklaren, moduleert het As majeur naar A als, voor hen nog ongemerkt, de Italiaanse paparazzi hen bespieden. Het gevaar wordt voelbaar gemaakt in de muziek. Eigenlijk wonderlijk hoe muziek opeens zo anders voelt en klinkt als je het een halve toon hoger speelt.
Het betekent wel dat je vanuit de bak, ook zonder de tekst steeds te verstaan, een groot deel van het drama mee kunt maken.

Het zal vast een onverwachte ontwikkeling geweest zijn voor het publiek in 1911, na Salome en Elektra, waarin door Strauss de grenzen van de tonaliteit en het betamelijke ruim werden overschreden, om zulke romantische muziek voorgeschoteld te krijgen. Zo kun je de openingszin ook beluisteren: 'Wie Du warst! Wie Du bist! Das weiss niemand, das ahnt Keiner! ' Het verrassingseffect in de tekst van het libretto verwerkt.
Er zullen zeker mensen teleurgesteld zijn geweest, mensen, die verwacht hadden dat Strauss de avant-garde zou aanvoeren en een atonale taal ontwikkelen. En juist dan keert hij terug in de tonale moederschoot. Ja, maakt hij het zijn publiek wel heel makkelijk met Weense walsjes.
Dat hij met deze opera wel degelijk iets totaal nieuws ontwikkelde was misschien niet zo duidelijk. Ik heb het gevoel dat hij Der Rosenkavalier, en de samenwerking met Hofmannsthal nodig had om om los te komen van de overheersende schaduw van Richard Wagner. En misschien lukt dat pas echt in de laatste scene, als Mozart om de hoek komt kijken: Ist ein Traum, kann nicht wirklich sein.

De laatste acte vond ik afgelopen woensdag bijzonder geslaagd, zeker vanaf de opkomst van de Marschallin.
Dat ongelooflijk mooie accoord na 'Ich weiss auch nix. Gar nix.' , waaruit een lyrische trompetsolo zich losmaakt, en het daaropvolgende terzet van de drie sopranen. Dan ben je blij dat Strauss niet verder is gegaan op de weg van Elektra, maar heeft erkend waar zijn grote kracht lag.
Over het begin van de avond was ik wat minder tevreden, maar dat kan aan mezelf gelegen hebben. Mijn rechterduim was, na een bloedige confrontatie met een gloednieuw aardappelschilmesje, dik ingepakt, wat enige aanpassing vergde, en een tv-camera had men vlak naast mij, in de toch al beperkte ruimte, geposteerd.
Het heeft vast mooie beelden van de dirigent opgeleverd.
Ik ben benieuwd naar de registratie.

Quinquin

2011-05-16T02:51:00.000-07:00

Terwijl wij vrolijk onze Strauss-opera spelen, is de rest van de orkesten, in binnen- en buitenland, vooral met Mahler bezig. Al anderhalf jaar overigens, maar komende woensdag is het dan toch echt honderd jaar geleden dat hij overleden is.
En nog nooit is hij zo populair geweest als de laatste decennia.

Op de avond van onze premiere kwam Gergiev met de Eerste langs in de Doelen, samen met zijn Londense orkest, inclusief een van onze solo-cellisten overigens. En aan de Van Baerlestraat speelde het KCO met Haitink de Negende, het stuk waarmee hij ooit afscheid nam als chef-dirigent. Het zou mooi geweest zijn als ze daar volgende week mee naar Leipzig waren gegaan, waar Riccardo Chailly, destijds zijn opvolger, een prestigieus Mahler-festival houdt. Als gebaar van verzoening.
Haitink zal daar niet zijn. Wel Gergiev, en Yannick.

Strauss en Mahler waren vrienden, collega's, als dirigent en als componist, die elkaar respecteerden en bij elkaar over de vloer kwamen, maar ze waren totaal verschillend. Volgens Mahler groeven ze beiden een tunnel in dezelfde berg maar vanuit verschillende kanten. "Ooit zullen we elkaar tegenkomen." Er is ook een anekdote van dirigent Otto Klemperer. Toen deze Strauss vlak na het overlijden van Mahler tegenkwam waren beiden diepbedroefd. Maar de componist gaf ook toe dat hij altijd een beetje bang van Mahler was geweest en niet begreep waarom hij altijd naar Verlossing zocht. "Als ik maar 's morgens achter mijn bureau kan zitten en wat inspiratie krijg, hoeft daar zeker niet nog iets van verlossing bij. Wat kan Mahler daarmee bedoelen?"
Het tekent het verschil tussen hoe beiden tegen het leven en hun werk aankeken.

Mahler had, als dirigent van de Weense Hofopera, graag Salome gedirigeerd, maar kreeg het niet langs de censuur. Over Elektra schijnt hij minder enthousiast geweest te zijn en de partituur van Der Rosenkavalier zal hij niet meer hebben gezien. Op de dag van de Weense premiere, 8 april 1911, vertrok hij doodziek vanuit New York richting Europa om daar zes weken later te kunnen sterven. In Wenen, de stad waar hij zo'n problematische relatie mee had gehad, die hem uitgekotst had, maar die toch als zijn thuis voelde.
Ik ben eigenlijk wel benieuwd wat hij van Der Rosenkavalier gevonden zou hebben.

Wij hebben inmiddels de premiere gehad.
Altijd spannend, maar nog extra door alweer een afzegging voor de rol van Octavian. 'Oh, sei Er gut, Quinquin.'

Het gaf Karin Strobos wel de unieke gelegenheid om al tijdens de premiere bij DNO te debuteren naast een ervaren Strauss-vertolkster als Anne Schwanewilms. En dat werd met gejuich ontvangen. Het is niet alleen talent dat je nodig hebt voor een carriere, maar je moet ook de kansen krijgen.
Ook de voorstelling op zondag zong ze. En dan merk je dat, hoewel een opera meestal beoordeeld wordt op de premiere, de uitvoeringen daarna vaak nog mooier worden. Ik heb nog geen recensies gezien. Misschien kiezen sommigen critici wel voor een andere avond. De enscenering is een reprise dus daar hoeven ze het niet meer voor te doen. En gelukkig heeft de NTS voor hun televisie-registratie ook voor latere data gekozen.

Alleinig wer's erlebt

2011-05-08T05:54:00.000-07:00

Het kwam wel heel direct binnen, tegen het eind van de vrijdagmiddagrepetitie. Rechtstreeks naar je ziel.
Ongelooflijk, wat een muziek!
Drie sopranen in een goddelijk stuk muziek: het slot-terzet uit Rosenkavalier.
Alleinig wer's erlebt, der glaubt daran und weiss nicht wie.

Je weet dat het gaat komen, maar toch word je overvallen, moe aan het eind van een hele dag intensief repeteren. Geen wonder dat Strauss bijn veertig jaar later juist dit stuk uitzocht om op zijn eigen begrafenis te laten klinken.

Vrijdag voor het eerst met de zangers, en even terug in de Doelen, na een paar dagen te gast in de zaal van onze Haagse collega's. Een rijtje topzangers zoals we niet vaak op ons podium hebben staan.

Ik had mij bijzonder verheugd op de komst van Magdalena Kozenà, mevrouw Rattle. Die is helaas ziek geworden, maar vervangster Michelle Breedt is ook niet mis. Een mooie krachtige stem met voldoende laagte om te overtuigen als jongeman. Ik zie op haar website dat ze veel met Brigitte Fassbaender heeft gewerkt. Fassbaender is niet alleen een van de beroemdste vertolkers van de rol van Octavian uit het verleden (te zien in het video-fragment), maar ook de regisseur van onze produktie. Een logische keus dus, maar blijkbaar is het niet gelukt om haar voor alle voorstellingen te krijgen. Dat biedt dan weer kansen voor een jong Nederlands talent, Karin Strobos, die de rol ook al met succes bij Opera Zuid heeft gezongen. Altijd weer goed om te zien hoe jonge landgenoten kansen krijgen, ook bij DNO.

Toch vind ik het jammer dat Kozená er niet bij is. Rattle is een dirigent die graag werkt met mensen die hij kent, waar hij al een samenwerking mee heeft opgebouwd. Robert Lloyd bijvoorbeeld is zo iemand. Hij zat in alle drie de vorige DNO-producties met Rattle. Willard White, onze Golaud, hoort daarbij, de laatste jaren als Wotan in Aix-en-Provence. Een pianist als Alfred Brendel, en zo zijn er nog een aantal. Ik kan me voorstellen dat hij op die manier tot grote resultaten komt, en het langdurig opbouwen van artistieke vriendschappen maakt het leven er voor een dirigent vast plezieriger op.
Daar horen wij als orkest ook bij. Minder intensief dan vroeger, maar het is er nog steeds.
Hij kent ons, velen ook persoonlijk, en weet dat we voor hem door het vuur gaan.
En dat hij graag met zijn vrouw optreedt heeft natuurlijk ook te maken met het gezinsleven, wat voor hem vermoedelijk belangrijker is dan voor velen van zijn collega's. En geef hem eens ongelijk.

Van de medewerkers aan een productie als deze weet hij altijd weer een soort familie te maken. Iedereen is belangrijk, speelt zijn eigen rol in het geheel, en kan enthousiaste reacties van hem ontvangen.
Orkestleden die even gemist kunnen worden en vanuit hun plek niets kunnen zien, vooral strijkers dus, kregen gisteren de gelegenheid de voorstelling een kwartiertje vanuit de zaal te ervaren.

Het begin van de tweede acte heb ik gezien, inclusief de beroemde scene met de zilveren roos. Ook weer zo'n prachtig samensmelten van twee vrouwenstemmen. En het orkest blijkt dan in de zaal veel mooier te klinken dan wat ik in de bak hoor. Dat is weer een opsteker.
Het zal voor mij wel het laatste moment geweest zijn dat ik de zangers goed gehoord heb, maar gelukkig valt er zonder dat ook genoeg te genieten. En misschien kan ik het me steeds beter voorstellen naar gelang ik het stuk leer kennen.

Der Herr Graf weiss ohnehin

2011-05-04T12:37:00.000-07:00

Het was een warm weerzien, met Simon Rattle, afgelopen maandag.
Het gebeurt niet elke week dat de chefdirigent van de Berliner Philharmoniker voor je neus staat, maar het voelt heel vertrouwd. De band die hij in vele jaren met ons orkest heeft opgebouwd bestaat blijkbaar nog steeds.

En kan de komende weken verder verdiept worden.

De sfeer is goed, maar we beseffen allemaal dat er in korte tijd een hoop werk verricht met worden.
De partituur van Der Rosenkavalier zit vol virtuoze passages, duizelingwekkende tempi, extreme dynamieken, abrupte overgangen, wat al niet. Ook de coupures moeten goed bekeken worden. Er is meteen veel aandacht voor de klank: geen schroom voor portamenti in de strijkers, glijden waar je glijden kan. Geen calvinisme maar fin-de-siècle wienerisch. Beetje Ravel ook. Daphnis dateert uit precies dezelfde tijd.
En het ritme natuurlijk. Niet alleen de wals, waarbij de tweede tel wat vroeger komt, soms meer soms minder. Maar ook de vierkwartsmaten worden besmet met een dosis Duke Ellington. 'Oh, I love a decent german military band !' is niet als compliment bedoeld.

Het gaat een flinke klus worden, maar de muziek is van het vrolijkmakende soort. Zoals Mozart, of Rossini.
Ik realiseer me dat we nu met Rattle voor het eerst een komische opera doen na de droevige avonturen van Pelléas, Parsifal en Tristan. Maar ook toen werden de repetities gekruid met de kwinkslagen en
humoristische associaties van de dirigent. Hij is in Berlijn zijn Engelse humor niet kwijtgeraakt of minder ad rem geworden. Doelgericht, vol energie, enthousiasmerend en efficiënt wordt er gerepeteerd.
Flexibiliteit zal van ons gevraagd worden, zeker als de zangers er bij komen en ze op het toneel staan.
En het vermogen om in het zachtste pianissimo een maximum aan expressie te bereiken. Dat herinner ik me ook nog goed van die Wagners.

Overigens, met al zijn verwijzingen naar Tristan lijkt deze opera een passend vervolg in de opera-reeks met Rattle.
Strauss, en Hofmannsthal hebben met deze 'Komödie für Musik' ongetwijfeld de opzet gehad om een aantal zaken op de hak te nemen. En volgens Rattle is Wagner en zijn Tristan daar één van. Maar niet alleen Tristan.
Ook de Weense wals moet het ontgelden. Die komt in vele gedaantes in alle drie de actes voorbij, het gaat tenslotte over Wenen. Maar Strauss was geen Wener en de wals op dat moment in twee opzichten een anachronisme. Ouderwets in 1910 en nog niet 'uitgevonden' in de tijd van Maria Theresia. Wat voert een Beier in zijn schild als hij tien jaar na de dood van Johann Strauss junior een opera, geen operette, vol stopt met Weense walsen?

Maar Tristan is een nog curieuzer element. Enigszins verborgen, maar onmiskenbaar aanwezig. Accoorden, ritmes, melodische motieven, regelmatig duikt de associatie op. We kunnen het nu, zo zonder de zangers, misschien nog extra goed horen. Maar ook het verhaal en de tekst spelen met het 'voorbeeld'. De romantische zinnen van de verliefde tiener Octavian over 'Du und Ich' en zijn voorkeur voor de nacht: Ich will nicht den Tag!
De plot die Hofmannsthal bedacht had was misschien wel erg uitnodigend. Ook hier een echtgenoot die wordt bedrogen, maar dat gebeurt al in de ouverture. Hem, de veldmaarschalk, krijgen we nooit te zien maar hij is, net als koning Marke, op jacht gegaan. Bij Strauss horen we niet de jachthoorns, zoals bij Wagner, maar belletjes, als de Marschallin denkt dat haar man onverwachts thuis komt. Realistische geluiden vanuit het orkest.

Je zou verwachten dat zulke parodistische elementen en de redenen om ze te gebruiken aan bod zouden komen in de uitgebreide briefwisseling tussen Strauss en Hofmannsthal. Daarin is de totstandkoming van deze en volgende gezamenlijke opera's op de voet te volgen is. Maar als ze vergelijkingen maken met Wagner is het eerder Meistersinger, zijn enige komische opera, die genoemd wordt. Als de dichter schrijft over de tekst die hij gemaakt heeft voor het laatste duet van Octavian en Sophie, als ze elkaar gevonden hebben, maakt hij een vergelijking met wat Wagner daar gedaan zou hebben: 'unleidlichen Wagnerischen Liebesbrüllerei ohne Grenzen', 'eine abstossend barbarische, fast tierische Sache, dieses Aufeinander losbrüllen zweier Geschöpfe in Liebesbrunst.' Het is duidelijk dat zijn voorkeur ergens anders lag. Strauss componeert hier overigens hele Mozartiaanse muziek, vrij naar Die Zauberflöte. Toch was hij ook wel wagneriaan. Alleen jammer dat ze in de brieven gezwegen hebben over Tristan.

Misschien hebben ze er over gesproken, of zelfs dat niet. Begrepen ze elkaar zonder dat uitleg nodig was.
Der Herr Graf weiss ohnehin.
Zoals bij een ideale relatie tussen orkest en dirigent.
Enige uitleg hebben we nog wel nodig, de komende dagen, maar gelukkig loopt er veel al vanzelf.

Rofrano, Rofrano!

2011-05-01T11:27:00.000-07:00

En dan is het eindelijk zo ver.
We kunnen onze tanden gaan zetten in Der Rosenkavalier.
Maar eerst goed poetsen, want suikervrij zal het niet worden.
De cellopartij alleen is al ruim tachtig bladzijden vol virtuoze passages en smeuïge melodieën.
Simon Rattle op de bok, een verzameling topzangers op het toneel en een groot orkest in de bak.

Als dat maar gaat passen.

Rosenkavalier hoort al heel lang bij mijn rijtje favoriete opera's.
Het was ook een van de eerste waar ik naar ben gaan kijken.
Ik was muziekstudent en kocht een platendoos van Decca, de Wiener Philharmoniker met Erich Kleiber, waarmee ik de muziek leerde kennen. Voor de achtergronden vond ik een Duits pocketboekje van Kurt Pahlen. Zo was ik goed voorbereid op de voorstelling die ik ging zien, een generale repetitie van de Nederlandse Opera in het Circustheater in Scheveningen.
Ik vond het prachtig. Al die zangers in mooie kostuums en zo'n rococo-paleis als decor. Een enscenering zoals Strauss hem ongeveer voor ogen gehad moet hebben.

En die meeslepende orkestpartij! Van dirigent David Shallon heb ik later nooit meer gehoord, van het orkest des te meer. Het was het Rotterdams Philharmonisch, een paar jaar nadat ze de opera met Edo de Waart op de plaat hadden gezet. Ik kon toen niet vermoeden dat ik bij de volgende keer zelf in dat orkest in de bak zou zitten. Weliswaar een andere bak, Scheveningen is inmiddels een plek voor musicals, en van het orkest van toen zullen er ook niet zo heel veel meer over zijn.

Het boekje van Pahlen heb ik er nu maar weer bij gepakt.
Ik kan het overigens iedereen aanraden. Hij heeft een toegankelijke manier gevonden om naast de tekst van Hofmannsthal een laagdrempelig commentaar op de muziek te schrijven, hier en daar geïllustreerd met muzieknoten. Weliswaar in het Duits, maar niet moeilijk te volgen. Bovendien vertelt hij het verhaal over het ontstaan van de opera, de samenwerking tussen componist en tekstschrijver, maar ook bijdragen en commentaren van anderen die erbij betrokken waren, die een verhelderend licht kunnen werpen op de opera en haar personages. Bovendien vertaalt hij het (deels verzonnen) Weense dialect in begrijpelijk Duits.
Pahlen was gepokt en gemazeld in de operawereld en schrijver van veel teksten over klassieke muziek, maar bovenal Wener van geboorte. En als deze opera ergens over gaat, dan is het over Wenen.

Het Wenen van honderd jaar geleden, toen Hofmannsthal het verhaal schreef, het Wenen van de achttiende eeuw, de tijd waarin het verhaal zich afspeelt, en het Wenen van de wals.

Ik verheug me er enorm op me de komende weken met deze opera bezig te kunnen houden, vooral ook om het stuk te kunnen spelen. Om te horen wat Simon Rattle met het stuk wil, mee te maken hoe we dat resultaat bereiken en de productie zich, tot de laatste voorstelling, ontwikkelt.
Morgen beginnen onze repetities. Ein ernster Tag, ein grosser Tag!
Dan is eindelijk de aankomst van Der Rosenkavalier.
Rofrano, Rofrano!

Ridder Richard

2011-04-27T05:36:00.000-07:00

De maand mei zal bij het Philharmonisch vooral in het teken staan van Richard Strauss en zijn Rosenkavalier. Deze laatste week van april nemen we alvast een voorschot met Don Quixote, een van zijn opmerkelijkste symfonische gedichten.

In de eerste plaats opmerkelijk in de manier waarop Strauss de protagonisten verdeelt onder de instrumenten van het orkest.
Een uitgebreide solo-partij voor de cello in de titelrol. Geen soloconcert maar bijna alle grote solisten, Tortelier, Piatigorski, Rostropovitsj en ga zo maar door, hebben er wel een opname van gemaakt. In de partituur is het niet meer dan de partij van de aanvoerder van de cellogroep. Een orkestspeler, dus. En zo doen wij dat nu ook met Floris, die zijn grote solistische kwaliteiten aan het publiek in Brussel kan laten horen.

De schildknaap Sancho Pansa wordt gespeeld door een altviool, Anne in dit geval. Maar die altviool is niet alleen. Hoewel ze nauwelijks in de spotlight staan hebben ook onze basklarinet (Romke-Jan) en tenortuba (Pierre) een groot aandeel in de uitbeelding van de ongeletterde boer, die, al waarschuwend, met beide benen op de grond blijft staan en de klappen voor zijn meester op kan vangen. 'Een fatsoenlijk man - voor zover dat van een arm mens gezegd kan worden - maar met bar weinig hersens onder zijn haar.' Strauss vormt met uiteenlopende motieven een behoorlijk gedetailleerd beeld van deze komische figuur, wat iedereen met zijn eigen voorstellingsvermogen kan invullen. Expressieve altvioolmelodieën blijken voornamelijk holle frases te zijn, cliché's die niets betekenen. Je kunt er zo een tekst bij bedenken.

Strauss had een fantastisch gevoel voor humor maar niet alles ligt direct aan de oppervlakte. Net als Mozart, een van zijn grote voorbeelden, zorgt hij ervoor dat er te genieten valt 'voor kenners en voor liefhebbers'. De ervaring leert dat er weinig mensen in de zaal zullen lachen, en dat is eigenlijk jammer. Ook humor hoort bij klassieke muziek, zeker bij Strauss. Je moet er misschien iets beter voor luisteren, je iets bewuster realiseren wat je eigenlijk hoort, maar dat is de moeite dan ook wel waard.
Goed luisteren lijkt me sowieso een voorwaarde als je al die verschillende motieven wilt blijven horen, want die krioelen nog weleens met velen tegelijk durcheinander.

Opmerkelijk is ook de muzikale vorm die Strauss koos voor dit klassieke verhaal. 'Fantastische Variationen über ein Thema ritterlichen Charakters' noemt hij het, maar hij beperkt zich niet tot dat thema. Het motief waar het stuk en later ook de cellopartij mee opent keert inderdaad in verschillende gedaantes terug, misschien nog wel het mooist in de weemoedige finale. Maar van één thema is eigenlijk geen sprake, eerder een groep thema's, of misschien toch eigenlijk twee groepen. En gevarieerd wordt vooral met de omgeving waarin ze tot klinken komen, minder met de thema's zelf, die erg herkenbaar blijven. Dat komt het vertellen van het verhaal natuurlijk alleen maar ten goede, maar met het kiezen van de titel, nam Strauss het dus niet zo nauw. Of zou hij juist daarmee een statement willen maken? Net als met de windmachine die wordt ingezet en de manier waarop hij de atonaal blatende schapen langs laat komen. Het stuitte tijdgenoten nog weleens tegen de borst, en ook tegenwoordig geldt de muziek van Richard Strauss niet als erg vooruitstrevend en richtingbepalend, maar ik geloof dat hij erg goed wist wat hij deed en waar het met de muziek naar toe moest. De variatievorm beschouwde hij als verouderd. En hij spreekt over Don Quixote als 'Kampf eines Themas gegen ein Nichts', noemt het een voorstudie voor Klytämnestra, de door angsten gepijnigde moederrol in zijn opera Elektra. Ook haar gedrag werd bepaald door dromen, maar de inhoud daarvan leek toch erg weinig op die van de lachwekkende Spaanse ridder van Cervantes.

Strauss moet meer hebben gewild dan het vertellen van een verhaal. Hij heeft mooie karakters geschapen en gebeurtenissen beeldend in muziek omgezet, maar ook duidelijke verwijzingen vermeden.
Waar is bijvoorbeeld Spanje en haar karakteristieke ritmes gebleven? Waarom geen fandango bijvoorbeeld, zoals Mozart in zijn Figaro?
Komt zijn ridder van de droevige figuur misschien eerder uit München dan uit Mancha? En gaat de muziek uiteindelijk meer over de componist zelf, net als Ein Heldenleben, zijn volgende symfonische gedicht. Strauss heeft wel gezegd dat beide stukken bij elkaar horen, als een dubbelportret, en daarom bij voorkeur samen moeten worden uitgevoerd. Ik geloof niet dat hij het zelf vaak gedaan heeft, maar ik zou het graag een keer horen. Zo'n concert zou een interessant licht kunnen werpen op de componist Richard Strauss, op zijn visie op zichzelf en de toekomst van de klassieke muziek. Misschien zelfs de verrassende stap verklaren die hij jaren later zal gaan maken, als hij, na Elektra, Der Rosenkavalier componeert. Maar aan dat stuk beginnen we pas volgende week. Jedes Ding hat seinen Zeit.

Philadelphia

2011-04-20T00:39:00.000-07:00

Philadelphia komt uit het Grieks. Vooral gebruikt als meisjesnaam. Het betekent 'broederliefde'.
Ik ken geen meisjes die zo heten.

In de muziekwereld, zeker de orkestenwereld, is Philadelphia de naam een van de toporkesten van Amerika, een van de 'big five'. The Philadelphia Orchestra voluit. Opgericht in 1900. Een orkest met een grote traditie, vooral opgebouwd door slechts twee dirigenten. die decennialang synoniem stond. In het recente verleden was het Eugene Ormandy, die in zijn nadagen ook nog weleens bij het RPhO te gast. Tot 1980 stond hij meer dan 40 jaar (!) op de bok en garant voor de hoge kwaliteit, waar vele andere dirigenten en solisten van konden profiteren. En niet te vergeten het publiek. Vooral de strijkers van het orkest worden nog steeds geroemd om hun uitzonderlijke legatospel. Zijn voorganger was ook niet mis: Leopold Stokowski, de man die Mickey Mouse een hand gaf. In bijna dertig jaar creëerde hij een klank die beroemd werd als de 'Stokowski sound'.

Hun opvolgers Muti, Sawallisch, Eschenbach en Dutoit hebben het geen van allen zo lang volgehouden. Dat lijkt niet meer van deze tijd. Hun invloed is dus ook beduidend minder.
Philadelphia is het orkest van Stokowski en Ormandy.
En van Yannick, Music Director Designate.
De man van de toekomst. Maar van welke toekomst?

Deze week blijkt Philadelphia het eerste grote orkest van de Verenigde Staten te zijn, dat faillissement aanvraagt. Een schok in de muziekwereld, waarvan ik nog geen idee heb wat het betekent.
Ik begrijp dat het nog niet zeker is of de aanvraag wordt gehonoreerd. En rood staan ze nog niet, maar blijkbaar zag het bestuur geen andere of betere mogelijkheid voor de toekomst van het orkest. Tegen de wil van de musici in, overigens. Het orkest spreekt nu over reorganiseren en herstructureren, wat dat ook mag inhouden.

Ik beschouw het toch als een noodkreet en een grote waarschuwing. Ook voor de Nederlandse politiek die nog weleens wijst naar het voorbeeld van Amerika, waar het wel kan zonder overheidssteun. Je moet er toch niet aan denken dat zo'n cultureel monument, springlevend, gevormd in meer dan honderd jaar, in de economische crisis ten onder zal gaan. En welke orkesten zullen nog volgen?

Yannick heeft zich al in de (Amerikaanse) pers laten horen en opgeroepen om gezamenlijk te werken aan een mooie toekomst: 'united behind the purpose of carrying on this extraordinary mission of sharing our joy and passion to make music together.'
Daar kunnen we ons als musici over de hele wereld achter scharen.
Zeker ook de leden van het Rotterdams Philharmonisch, die inmiddels via onze chef-dirigent, een extra band met de getroffen collega's in Philadelphia hebben.
Broederliefde is nu extra hard nodig.

Topsolisten

2011-04-10T02:49:00.000-07:00

We hebben meestal niet te klagen over het niveau van de solisten waarmee wij spelen, maar het begin van de lente laat wel een uitzonderlijk mooie lijst zien. Als we 18 maart daar al bij mogen rekenen.

Het begon met Frank Peter Zimmermann, die op onnavolgbare wijze een lans brak voor het Eerste vioolconcert van Szymanovsky. Nikolai Znaider had het bij ons een paar jaar geleden al eens gespeeld, maar het behoort nog niet tot de bekende vioolconcerten. Toch is het een bijzonder stuk dat een interpretatie van dit niveau verdient.
Het Eerste vioolconcert van Sjostakovistj is alweer wat algemener bekend, maar voor de solist bijzonder zwaar.
Sergey Khachatryan leek er zijn hand nauwelijks voor om te draaien. Met een enorme toon en intensiteit zette hij het eerste deel op en waar de meesten na de grote cadens toch even op adem moeten komen, bleek hij over een groot uithoudingsvermogen te beschikken. Een jong viooltalent dat hard op weg lijkt om zich bij de absolute top te voegen, waar hij volgens menigeen al gearriveerd is.

Van een heel andere orde is Emanuel Ax. Al jaren een van de meest geliefde toppers uit de pianistenwereld. Zeer aimabel en volledig met zijn aandacht bij orkest en dirigent waar hij mee samenspeelt. Ook achter het podium overigens. Ik denk dat hij niet met een groot concert-repertoire de wereld over reist, maar Brahms 2 is zeker een van zijn war-horses. Heel natuurlijk van expressie met een diepe klank die hij uit de vleugel tovert. Ook ìn het orkest werd getoverd, overigens. Floris Mijnders speelde de beroemde cellosolo met een prachtige lyriek waarmee hij de ruimte moeiteloos vulde. En samen met Ax speelde hij de toegift, elke avond weer een andere! Dan blijkt maar weer dat het orkest zelf ook topsolisten van hoog niveau bevat. Het zal aan Rotterdam voorbijgaan, maar ik verheug me al op de Don Quixote die we binnenkort met Floris in Brussel gaan spelen.

Waar Rotterdam wel van kan gaan genieten, en ik hoop ook echt dat ze dat gaan doen, is Karita Mattila, de Finse sopraan, die bovenaan de verlanglijst van elk operahuis in de wereld staat. Op dit moment misschien wel de grootste Salome. Een Amerikaans tijdschrift omschreef haar als 'the most electrifying actress of our day, the kind of performer who renews an aging art form and drives the public into frenzies.' Geen operarol in Rotterdam maar een liederencyclus. Speciaal voor haar geschreven door landgenoot Saariaho, op Franstalige liefdesgedichten van een Libanese auteur.
Als dat niet iets bijzonders wordt! Dat verdient lange rijen voor de kassa. En voor wie vrijdag niet kan, klinkt het programma woensdag alvast in Parijs. Ik ben benieuwd hoe populair Mattila bij het Franse publiek is.

En dan staat er in mei alweer een indrukwekkende rij solisten bij De Nederlandse Opera op ons te wachten.
Zo valt er veel te genieten voor een eenvoudige orkestmusicus.

Rotterdam helpt Japan

2011-04-06T00:54:00.000-07:00

Een ramp als de aardbeving en tsunami in Japan, enkele weken geleden, komt via de media direct je huiskamer binnen. Filmpjes van mobiele telefoons duiken op internet op, en dan komt het heel dichtbij. Maar hoe moet je daar emotioneel mee om gaan? Hoe kan je dat een plaats geven?
Je ziet de enorme kracht van het water, dat in dergelijke hoeveelheden niet meer tegen te houden is.
Machteloos.

Iedereen herinnert zich dan natuurlijk de tsunami van 2004. Thailand, Indonesië. Met kerstmis werd menig Westerse toerist daar overvallen, elk Europees land kende wel een aantal slachtoffers.
Voor mijn gevoel was dat het moment dat het woord tsunami aan de Nederlandse woordenschat werd toegevoegd, maar dat is niet waar. Het staat al in mijn Van Dale uit 1995, weliswaar nog met 'oe', maar ik had het dus gekend kunnen hebben.
Uit het Japans komt het. Daar leven ze dagelijks met de dreiging van aardbevingen en dus ook tsunami's. Maar dit ging toch wel alle perken te buiten. Met bovendien nog allerlei onzekere nucleaire gevolgen.

Bij de vorige tsunami ontstond er binnen het orkest een sterk gevoel van de noodzaak om iets te doen.

Met vereende krachten en veel goodwill van alle mogelijke partijen is het toen gelukt een uitvoering van de Achtste van Mahler in het Amsterdamse Concertgebouw als benefietconcert te organiseren. Rijen dik stond het in de Van Baerlestraat en we hebben met Gergiev en bijzondere uitvoering gegeven. Die is me veel meer bij gebleven dan het concert de volgende dag in de Zaterdagmatinee, dat voor televisie werd opgenomen.
En het bied je de kans om met muziek een antwoord, een commentaar te geven op emotionele gebeurtenissen. Daar leende Mahler zich ook goed voor.

Ook dit keer gaan we muzikaal een bijdrage leveren met een benefietconcert voor Japan.
Geen grote symfonie, maar vooral kamermuziek. Prachtige stukken door vele verschillende ensembles uit het orkest. We hebben als orkest met Japan een goede band opgebouwd tijdens de tournees, waar we onder meer in Nagasaki gezien hebben welke belangrijke rol Nederland daar eeuwenlang gespeeld heeft. Maar de band liep natuurlijk ook via de Japanse collega's, waarvan er inmiddels nog maar één over is. Alleen nog Tomoko Hara, hoewel Sumire er eigenlijk ook wel bij hoort. Haar dochter is afgelopen jaar bij de tweede violen aangenomen, zodat de band nog voor jaren in de toekomst verzekerd is.

Zij speelt natuurlijk ook vrijdagmiddag in het oude Luxortheater. (http://www.luxortheater.nl/94-477-Rotterdam-helpt-Japan)
Dus komt allen op 8 april om 12.30!

Stille planeet

2011-04-05T01:45:00.000-07:00

Dat was weer genieten vandaag. Na een weekend Keuris een aangenaam weerzien met Van Warmerdam.
Vincent van Warmerdam schreef, samen met Almar Kok, in 2008 de muziek voor een jeugdtheaterproduktie die we toen tijdens het Gergiev festival voor het eerst hebben uitgevoerd. Kinderboekenschrijver Sjoerd Kuyper maakte de tekst van het verhaal over Alien en de stille planeet, dat sindsdien al voor menige Rotterdamse schoolklas is opgevoerd.

Het is niet mijn eerste schoolproductie. We begonnen ooit met Lekker Spekkie, een verhaal over een koffiejuffrouw, gespeeld en bedacht door onze (eerste!) educatief medewerkster Andrea Vermeulen. Andrea was een pionier in ons bedrijf, die met een deeltijdbaan en nauwelijks budget, al veel mooie dingen had opgezet, waar de inmiddels gegroeide afdeling nog steeds van kan profiteren. Bijna vijftig voorstellingen hebben we gedaan in de Doelen, dus dat moeten duizenden jonge Rotterdammers hebben gezien. De muziek bestond voornamelijk uit bewerkingen van klassieke stukken en er werd van ons ook enig acteerwerk gevraagd.

Sindsdien zijn er verschillende producties door diverse collega's op de planken, doorgaans van de Jurriaanse of Flipse Zaal, gebracht, maar die Stille planeet blijft voor mij een favoriet. De fantasie speelt een grote rol, zowel in het verhaal als in de tekst. De humor is, ook na vaker horen, nog steeds leuk. En de muziek blijft verrassend en sterk van karakter. Je merkt het aan de scholieren, die, zonder uitzondering, in het verhaal worden getrokken en meegesleept in de verwondering en natuurlijk het enthousiasme bij het zingen van het slotlied (De stille planeet, ja daar hoor je geen reet,....). Als er nog eens een prijs wordt ingesteld voor jeugdmuziektheater, zou dit stuk hoge ogen kunnen gooien.

Wat voor indruk het op kinderen kan maken bewezen mijn dochters gisteren. Toen ze hoorden wat ik ging doen zongen ze zonder aarzeling het slotlied, terwijl ze de voorstelling na de premiere nooit meer gezien hebben! Met complimenten voor Van Warmerdam en Kuyper.

Tristan Keuris

2011-03-30T14:03:00.000-07:00

Een paar dagen geleden ontving ik, op verzoek, een toelichting van Leo Samama, die hij geschreven had voor het Strijksextet uit 1994 van Tristan Keuris. We zijn deze week met de repetities bezig voor twee concerten, op zaterdag in Delfshaven en op zondag in Boijmans, dus wat extra informatie voor het publiek en voor ons is dan welkom.
Op basis van de partituur had ik al wel een indruk van het stuk, dat een hele heldere opbouw heeft. "Een bijna 'klassieke' structuur" noemt Samama het, met herkenbare thema's en onderscheidbare muzikale zinnen. Dat had ik ook gezien, maar dat valt voor de oren nog niet duidelijk te herkennen op de eerste repetitie. Het is vooral zaak zo snel mogelijk te weten wat de anderen spelen, want een dirigent is er natuurlijk niet, en met een veelheid aan maat- en tempowisselingen is de kans dat je elkaar onderweg kwijt raakt volop aanwezig. Bovendien is het handschrift van de partijen niet overal even duidelijk te ontcijferen.

Dat handschrift zal zeker van de componist zelf zijn. Ik herken het van een partituur die ik, jaren geleden, ooit kon inzien nog voor het stuk geklonken had. De inkt nog nat, zoals dat heet. Cellist Ralph Kirshbaum had een dubbelconcert bij Keuris besteld voor zijn Cellofestival in Manchester en de partituur ter voorbereiding meegenomen tijdens een tournee in 1992 door Zweden, waar ik ook aan deelnam. Als cellist en Nederlander kreeg ik de unieke kans om over zijn schouder mee te lezen in die eveneens heldere partituur. Een beetje trots was ik wel op mijn landgenoot die internationaal zo gewaardeerd werd. Helaas is hij niet oud geworden. Hij overleed al in 1996 op 50-jarige leeftijd, maar liet wel een gevarieerd en aansprekend oeuvre na. Dat Dubbelconcert voor twee cello's en orkest is al regelmatig met succes uitgevoerd. Dit strijksextet had ik nooit eerder gehoord. Dat zou toch een 'klassieker' moeten kunnen worden, ondanks, of misschien wel dankzij, de ongebruikelijke bezetting. Een prachtig en aansprekend werk.

Maar ook het verhaal dat erachter zit is bijzonder. Het is verwerkt in de mooie documentaire die Hans Hylkema voor de NPS maakte met als ondertitel 'de componist met de gouden handjes', nog te zien op internet (http://npspodium.nps.nl/page/klassiek/aflevering/10742111/nps-podium-tristan-keuris).
Vioolbouwer Mathijs Heyligers, een Nederlander in Cremona, zou een contrabas bouwen maar vond het stuk hout wat hij daarvoor ter beschikking had eigenlijk te mooi voor een bas. Of althans meer geschikt voor een viool. Het werd niet één viool, maar wel drie en bovendien nog twee alten en een cello. Toen had hij ook nog het drieste plan om voor die instrumenten een stuk te laten schrijven. Keuris had er wel zin in en dit stuk is er uit gerold.

Samama legt in zijn verhaal een mooi verband tussen de traditie van het vioolbouwen en de traditie-bewuste componeerstijl die Keuris hier hanteert. Technieken die teruggrijpen op Beethoven, Schubert en Brahms. Niet de minsten, en op een sterke en persoonlijke manier verwerkt. Veel aandacht voor het karakter van de instrumenten en de losse snaren en vol energie.
En zo zullen wij het ook gaan spelen.
Een voorrecht om te mogen doen.

De concerten zullen vast nog niet uitverkocht zijn, dus er is nog de keus tussen de ruime akoestiek van de Pelgrimsvaderkerk op zaterdagavond en de wat drogere aula van museum Boijmans op zondagmiddag.

Cadens te lang?

2011-03-12T07:33:00.000-08:00

Ik moet hem al eens eerder gehoord hebben, want het Eerste pianoconcert van Beethoven is geen onbekend stuk. Maar toen Angela Hewitt tijdens de generale repetitie de cadens aan het eind van het eerste deel speelde, was ik toch verbaasd. Er waren zoveel momenten in de muziek die waarschuwden dat we klaar moesten gaan zitten voor een orkestinzet, dat het eindeloos leek te duren. Steeds nam ze weer een andere afslag, werd er weer gevarieerd op een ander motief uit het stuk. En dan word je tenslotte toch nog verrast door de echte afsluiting, die niet, zoals gebruikelijk, met een triller eindigt, maar met een krachtig accoord, als een soort plagerige echo herhaald (maakt Ludwig hier een lange neus?), voordat wij aan de beurt zijn.

Er waren collega's die hem veel te lang vonden. Dat lag overigens niet aan de uitvoering. Van alle kanten veel lof voor mevrouw Hewitt die veel karakter in haar spel legt, met een mooi stijlgevoel voor de muziek en voortdurend in dialoog met het orkest. Maar had ze dan misschien beter een kortere cadens kunnen spelen?
Blijkbaar is dit de cadens van Beethoven zelf, die meestal gespeeld wordt. Hij componeerde deze pas jaren later, in de tijd van zijn Vijfde pianoconcert, en dat hoor je wel aan de stijl en de pianistische effecten. Hij kon zijn concerten zelf niet meer uitvoeren, vanwege zijn doofheid, en hij moest er rekening mee houden dat minder getalenteerden ermee het podium op gingen. Van een solist werd, zeker in die tijd, verwacht dat hij zelf een cadens improviseert en daarmee zijn kunsten etaleert terwijl het orkest zwijgt, maar misschien had Beethoven niet zoveel vertrouwen in zijn tijdgenoten. En wie durft tegenwoordig de concurrentie met hem aan te gaan?

Ik vind het wel leuk als solisten met een eigen versie komen, maar eigenlijk gebeurt dat zelden. Zeker als een componist zelf er een geschreven heeft. Maar er zijn ook andere cadensen die inmiddels standaard zijn geworden, zoals die van Joachim voor het Vioolconcert van Brahms en Kreisler voor dat van Beethoven. Ook die hebben hun kwaliteit bewezen, maar zouden toch vaker moeten worden ingewisseld voor alternatieven. Gidon Kremer deed dat en speelde een cadens van Schnittke voor Beethoven, inclusief een paukenpartij. Meer Schnittke dan Beethoven natuurlijk, maar die pauken was zeker in de geest van de componist. En waarom ook niet?
Latere componisten zullen steeds vaker de mogelijkheid voor een cadens weglaten of er een uitcomponeren, zoals Sjostakovitsj die zowel voor zijn Eerste vioolconcert als voor zijn Eerste celloconcert een cadens als apart deel voorafgaand aan de finale invoegt.

Bij de concerten deze week wordt dus de vraag opgeworpen of een cadens ook te lang kan zijn. Is er een ideale verhouding tussen de lengte van het deel, of van het hele concert, en de tijd die de solist bezig is met zijn cadens?
Ik kan me voorstellen dat daar wel grenzen aan zijn, naar beide kanten toe, maar de componist zelf zal die toch niet overschreden hebben. Zelf zal hij als solist zeker zoveel tijd opgeëist hebben. Meer dan vijf minuten is een hele tijd, de lengte van een sonatedeel. Maar er gebeurt zoveel in en het gebeurt zo mooi dat het elke avond weer genieten is. Met als kers op de taart nog een toegift. Geen Beethoven, maar tot nu toe beide keren Bach. Ook mooi.

B B

2011-03-07T23:52:00.000-08:00

Ik heb weer een boeiende avond gehad in de Stopera gisteren.
Premiere van Billy Budd, Benjamin Britten.
En wat een ongelooflijke partituur is dat! Zo vol originele vondsten, vol kracht en expressie.

Telkens als ik Britten hoor, raak ik er meer en meer van overtuigd dat hij nog steeds veel te weinig gespeeld wordt. Zeker voor het muziektheater heeft hij zo'n belangrijk oeuvre nagelaten, dat het eigenlijk een schande is dat dit stuk nooit door een Nederlands gezelschap is uitgevoerd.
Hulde aan De Nederlandse opera!

Maar waarom hebben ze dan deze productie gekozen, die in 2007 in Frankfurt al eens ging?
Er zal vast een prachtig concept achter zitten en ik ken zeker overtuigende voorbeelden van actualisering van het verhaal van een opera, maar deze kon ik persoonlijk niet volgen. Ze zaten nu niet op een Engels oorlogsschip in 1797 maar op een Engelse zeevaartsschool, vermoedelijk in de jaren '30 van de vorige eeuw, want koning George VI hangt bij de rector aan de muur. Zou die daar in 2007 in Frankfurt ook al gehangen hebben? De verwijzing naar de stotterende koning die vorige week met The King's speach een Oscar won is frappant.

Minder overtuigend is de gymzaal waar een wedstrijdje kanonbouwen gespeeld wordt in plaats van een gevecht geleverd met een Frans oorlogsschip, dat onzichtbaar in de mist nadert. Geen zee, geen mist, maar knipperende lampen. De geloofwaardigheid van de onrust onder de officieren en het onvermijdelijke van de doodstraf die Billy, die gehinderd door zijn stotteren een officier dodelijk verwond heeft, krijgt, verdwijnt zo volledig. Voor een mannengemeenschap in de beperkte ruimte van een schip onder oorlogsdreiging en met het risico van muiterij, zeker in de jaren na de Franse Revolutie, gelden nu eenmaal andere regels dan op een school, hoe streng en hiërarchisch die ook kan zijn. En dan heb ik het maar niet over grote delen van de tekst die complete nonsens worden. Misschien is dat ook bijzaak.
Zoals aan het eind de naam van het schip, Indomitable, in de lucht blijft hangen, onbegeleid, bijna gesproken (geniaal van de componist!), zo heb ik dat schip tijdens de voorstelling gemist. Misschien had ik het tekstboek met uitleg moeten lezen.

De zee miste ik ook op het toneel, maar niet in de partituur. Geen componist die de zee met al haar karakters en gevaren zo mooi in muziek vertaalt.
Veel Britten dus hopelijk de komende jaren, zeker in 2013 bij zijn honderdste geboortejaar.
Misschien in de Gergiev Festivals, waarin nog veel water door de Nieuwe Maas zal stromen.

Overigens was voor mij Jaques Imbrailo in de titelrol de ster van de avond. Vooral zijn aria na de veroordeling wa van een ontroerende schoonheid. Een grote belofte voor de toekomst.
Hij zegt dat hij voor zijn stottermomenten advies heeft gekregen van Derek Jacobi, de acteur van I Claudius.
Daaraan valt, wat mij betreft, nog wel wat te verbeteren. Maar dat zal wel lastig zijn.

Mahler zonder grenzen: Wenen, Tsjechië en Zeeland

2011-02-25T12:58:00.000-08:00

De aanleiding was de komst van een oud televisietoestel met ingebouwde videospeler, die mijn schoonouders over hadden. Er liggen bij mij nog stapels banden in huis die ik ooit opgenomen heb en voor het merendeel nooit afgekeken. Vooral opera's, maar ook films, documentaires, series.
Zo heb ik het merendeel van een documentaire-serie over de ontwikkeling van de muziek in de 20e eeuw, Leaving Home, nog beschikbaar. Een boeiende serie, met bijbehorend boek, waarin een nog jonge Simon Rattle de kijker aan de hand mee voert langs bekende en minder bekende haltes langs de route.
Het eerste deel wat ik zie is getiteld Dancing on a Volcano, en gaat over het Wenen van begin vorige eeuw. Schoenberg ontwikkelt zijn atonale taal en vestigt er de Tweede Weense School, samen met Alban Berg en Anton Webern. Een bekend verhaal.

Het is vooral de rol van Mahler hierin die minder vaak verteld wordt. Na Schoenbergs Verklärte Nacht klinkt het scherzo, het middelste deel uit Mahlers Zevende symfonie (Overigens, de serie is inmiddels natuurlijk ook op youtube te zien : http://www.youtube.com/watch?v=RZtrDbcmJK0). 'Schattenhaft' staat erboven in de partituur. Rattle noemt het een verzameling echo's van 200 jaar muziek, maar ook een nachtmerrie. De vele schaduwen zijn beangstigende gedachten die over elkaar heen buitelen. Want behalve Mahler, inspirator van vele kunsten, was ook Freud een centrale figuur in het Wenen van 1900. In het boek wordt nog een vergelijking gemaakt met een novelle van Arthur Schnitzler, Leutnant Gustl (1900). Misschien aardig om dat als voorbereiding op de concerten van komende week te lezen.

Jiri Bélohlávek is uitgenodigd om het RPhO te dirigeren.
De Zevende gaat niet zo vaak. Valery heeft hem een aantal malen gedaan en Haitink, Conlon natuurlijk. Bélohlávek is een Tsjech, die ooit wel eens een Martinu-symfonie bij ons gedirigeerd heeft.
Een Tsjechische dirigent met Tsjechische muziek lijkt een goede keus. En als je die lijn zou volgen past deze symfonie ook goed. Mahlers geboortegrond ligt in Tsjechië en de Zevende heeft hij ooit in Praag ten doop gehouden. Uit Tsjechoslowakije kwam bovendien één van de grote Mahler-dirigenten uit de na-oorlogse periode, waar oudere collega's van mij nog vol bewondering over spreken: Rafael Kubelik. Het zouden dus weleens een boeiende uitvoeringen kunnen worden.

Hoe Mahler in de jaren vlak na de oorlog in Rotterdam gespeeld werd, is te horen op de cd-box met de Zesde en Achtste, gedirigeerd door Eduard Flipse. En hoe uniek dat document is realiseerde ik me pas toen ik er naar ging luisteren en het uitstekende en uitgebreide boekje erbij las.
Over de moeite die gedaan is om de uitvoering van de Achtste te realiseren, in een evenementenhal, want dat was Ahoy' ( de ' achter de naam werd toen nog gebruikt en komt blijkbaar van de titel van de eerste tentoonstelling. De Doelen bestond toen nog niet en voor deze symfonie werden talloze koren en twee orkesten ingeschakeld. Een Leidse orgelbouwer die er gratis een orgel bouwde. Platenmaatschappij Philips die de zaal geschikt moest maken voor een opname en een plaat zou maken van slechts één concert, op 3juli 1954. De twee laatste repetities werden vanwege de overweldigende belangstelling ook openbaar gemaakt, zodat met 8500 mensen per uitvoering er in totaal zo'n 25000 mensen de interpretatie van Flipse konden meemaken. En dat niet alleen, want de langspeelplaat ging de hele wereld over en was voor velen de eerste kennismaking met Mahlers Achtste. Er waren in die tijd nauwelijks alternatieven.

Een heroïsch verhaal over een bijzondere dirigent, die niet alleen voor het Rotterdams Philharmonisch van grote waarde is geweest. En de uitvoering is zeer overtuigend, met prachtige afgewogen tempo en musici die doordrongen zijn van het unieke karakter van de partituur en de gelegenheid.
Geen Tsjechische Mahler maar een Zeeuwse, en dat spreekt mij persoonlijk ook erg aan.

Muziek en beeld (2)

2011-02-22T13:21:00.000-08:00

In Rotterdam hebben we bij het Philharmonisch in de loop der jaren al heel wat producties met film gedaan.
Vroeger kwam Carl Davis bijna elk jaar wel weer met een film uit de jaren '20 en '30. 'City lights' met Charlie Chaplin was een mooie. Vooral die bokswedstrijd werkte hilarisch met de muziek. Maar ook 'The goldrush' en 'The circus' hadden groot succes.

Voor die tijd had ik zelf al wat mooie ervaringen opgedaan bij de Beau Hunks van Gert-Jan Blom. Vooral de opnames van de muziek voor de films van Laurel en Hardy waren heerlijk om te doen. Prachtige nummers van T. Marvin Hatley en vooral Leroy Shields waren vanuit de films aan elkaar geplakt en gereconstrueerd met archeologische precisie. Het was Piet Schreuders die die monnikenklus geklaard had en steeds weer nieuwe details hoorde. Een bijzondere man vol originele ideeën, onderwerpen die hij tot de bodem toe uitzoekt en uitgever van onder meer Furore en de Poezenkrant. Zijn website (www.pietschreuders.com) laat daar iets van zien. Vaak tot diep in de nacht luisterden we tussen de opnames door naar de virtuoze musici in Hollywood, om te beoordelen of onze partituren recht deden aan het origineel en onze stijl van spelen authentiek genoeg klonk. Dat was een leuke en leerzame tijd waarin mijn bewondering voor die studio-muzikanten is gegroeid en ik met andere oren naar de films ben gaan kijken.

De laatste jaren was het niet meer Carl Davis maar Richard Kaufman, gepokt en gemazeld in Hollywood, die met het orkest oude films begeleidde. Onlangs nog The Bride of Frankenstein. Later dit seizoen doen we, met weer een andere specialist, nog een mega-spektakel met The Lord of the Rings. Ik moet toegeven dat mijn voorkeur meer naar die oude films uitgaat, maar dit wordt vast ook een unieke ervaring.

Zo hier en daar duikt film-muziek ook nog wel in de reguliere programmering op. Stravinsky hergebruikte voor zijn 'Symphony in three movements' muziek die hij eerder voor de film bedoeld had. Een aantal jaren geleden is er weer video-materiaal voor bij de muziek gemaakt. En sinds Stanley Kubrick Also sprach Zarathustra voor de openingbeelden van zijn '2001 A Space Odyssey' gebruikte kunnen we Richard Strauss ook tot de succesvolle filmcomponisten rekenen. Voor mij persoonlijk is de associatie met een wasmiddelreclame overigens nog sterker in mijn geheugen gegrift.
Ik moest eraan denken toen ik de resultaten van een Amerikaanse wedstrijd voor de meest fantasie-volle orkestprogrammering zag. Bovenaan staat een programma onder de titel 'Eternal stories' met voor de pauze het werk van Strauss en in de tweede helft de muziek voor Superman van John Williams! http://springformusic.com/s4m-fantasy-program-contest/

Blijkbaar zit er toekomst in gebruik van film en filmmuziek in de concertzaal.

Een bijzonder voorbeeld daarvan, in weer een hele andere richting, was de samenwerking met Bill Viola, de grote video-kunstenaar. De beelden die hij bij de complete muziek van Tristan und Isolde had gemaakt werden tijdens het Gergiev festival 2007 in de Doelen getoond, terwijl wij met Valery en solisten de partituur speelden. Een bij vlagen hallucinerende ervaring voor de toeschouwers, die niet alleen een commentaar op Wagner kregen te zien, maar ook een heel nieuw kunstwerk. Overigens moest de grote zaal, die toen nog niet verbouwd was, aangepast worden aan de eisen van de meester, om de beelden in voldoende kwaliteit aan te kunnen bieden. Geen moeite te veel.

Nieuwe kunstwerken worden de komende weken ook elders in Nederland gepresenteerd. Lucas van Woerkom heeft voor het Residentieorkest filmbeelden gemaakt bij Dodeneiland van Rachmaninov, die zijn muziek baseerde op het bekende werk van Böcklin. Zou de film dan weer teruggaan naar het schilderij?
Komend weekend te zien en te horen in Den Haag.
Zeker zo spannend is het nieuwe stuk dat Michel van der Aa heeft geschreven voor Amsterdam Sinfonietta en celliste Sol Gabetta. 'Up-close' is een stuk waarbij filmbeelden worden getoond op de ene helft van het podium, terwijl aan de andere kant de musici spelen. (voor meer info zie http://www.vanderaa.net/up-close).
De premiere is overigens in Stockholm.

Het zijn veelbelovende ontwikkelingen die hopelijk aansluiting vinden bij een groot publiek.

Muziek en beeld

2011-02-19T01:00:00.000-08:00

De afgelopen weken heb ik geprobeerd om de televisie-serie over Rembrandt te volgen.
Rembrandt is een van die paar schilders die ik in de buitenlandse musea altijd weer als eerste opzoek. Een vrije middag tijdens een orkest-tournee is daarvoor zeer geschikt. Bij een volgend bezoek aan New York moet ik dus weer even langs bij de Frick-collectie langs voor een onlangs gerestaureerd zelfportret.
Zijn schilderijen interesseren me meer dan zijn leven, maar toch wil ik graag zien of de makers van zo'n serie me nieuwe inzichten verschaffen over de mens, zijn werk of zijn tijd.
Zo heel graag was dat blijkbaar na drie afleveringen niet meer, want ik heb afgelopen maandag het nieuws en politieke discussies laten prevaleren. Waarom was het me tegengevallen?

Misschien door de geringe aandacht voor het artistieke element. Ik heb al eens een theaterproductie over de molenaarszoon uit Leiden gespeeld. Sommige teksten deden me denken aan die voorstelling van Peter Greenaway, 'Rembrandts Spiegel'. Maar Greenaway keek op een andere manier dan de regisseur van deze serie. Meer als schilder. Net als Derek Jarman in zijn 'Caravaggio'.
Zoiets kun je van een tv-serie waarschijnlijk niet verwachten. Maar wat me nog meer stoorde was de muziek.
Het was vast goede muziek, Fons Merkies heeft een indrukwekkende staat van dienst, maar ik moest er steeds naar luisteren, ook als ik dat niet wilde. Een dominante aanwezigheid die op mij vermoeiend werkte.

Ik weet niet of voor zoiets regels te formuleren zijn. Hennie Vrienten sprak er laatst op een verhelderende manier over, ook op tv. Zijn boodschap was dat het elke keer weer anders is. Soms lukken dingen, soms wat minder goed. Het is een ambacht maar ook een kunst. Een vak apart, en veel belangrijker voor de kwaliteit van een film dan men zich meestal realiseert.

Die subtiele relatie tussen muziek en beeld is natuurlijk ook bepalend bij de registratie van klassieke concerten. Sinds ik een aantal keren over de schouders van Christiaan van Schermbeek heb mogen mee kijken zie ik steeds vaker dingen die me niet bevallen bij concerten op televisie. Instrumenten die bespeeld worden, zonder dat je de musicus ziet, vind ik zelden aangenaam. Vlak na het begin van een melodie bij een speler arriveren geeft geen aangenaam gevoel. Maar ook het tempo van een wisseling van camera kan tegen de muziek ingaan. Ik weet niet of daar regels voor zijn, maar je ontwikkelt bepaalde voorkeuren. En daar druisen de meeste registraties tegenin. Christiaan gelukkig zelden.

Muziek is toch in de eerste plaats om naar te luisteren. Maar een wisselwerking met beelden kan een verrijking betekenen, een aanleiding om anders te gaan luisteren. Of anders te kijken.
Ik ben nu bezig met de voorbereiding van een serie concerten die we in het najaar met Domestica in de Laurenskerk gaan doen. Een van de onderwerpen wordt de schilder Titiaan en zijn Venetië. En wat is er inspirerender dan door boeken met afbeeldingen te bladeren en je voor te stellen hoe die prachtige kleuren en mensenfiguren kunnen combineren met de klanken van muziek?
En als Greenaway met een film over de Sixtijnse kapel komt of er een nieuwe televisieserie over Titiaan komt, en waarom niet, dan wil ik die zeker zien. Ongeacht welke muziek er bij zit.

Vierstemmig cellogezang

2011-02-08T13:35:00.000-08:00

Debussy en Prokofjev deze week.
Twee stukken die we relatief vaak gespeeld hebben, vooral met Gergiev.
Hoogtepunten uit het orkestrepertoire, maar niet echt vaak gecombineerd in één programma.
Toch voelt het goed.
Het roept mooie herinneringen op. Aan het eerste Gergiev Festival bijvoorbeeld.
Daar hadden Valery en Kees Hillen een prachtig programma ontwikkeld rond beide componisten, aangevuld met Stravinsky. Een spannende combinatie en een hele spannende onderneming!
Mooie herinneringen aan hoe dat festival toen begon, vanuit het niets. Maar iedereen werkte mee, musici en kantoor, dag en nacht, met alle mogelijke programma's en combinaties. Toen is de basis gelegd waar we nog steeds op voortborduren. Dit jaar wordt dat "The sea and the city". Eigenlijk een ideaal moment dus om La Mer, een van de stukken van dat eerste festival, weer te doen.
Die programmering wordt pas ergens in het voorjaar bekend gemaakt.

Met Yannick spelen we voor ons abonnementspubliek en voor de microfoon.
Vier concerten in Rotterdam waaruit een cd-opname kan worden samengesteld.
Dat wordt zeker iets bijzonders, een mooi vervolg op het succes van de Ravel-cd.
En op de Berlioz-cd van afgelopen maand.
Met het gevaar teveel met Franse muziek te worden geassocieerd, maar daar zal de Strauss-cd, die binnenkort uitkomt, hopelijk voldoende tegenwicht aan bieden.
Al met al een luxe positie, twee cd-maatschappijen, BIS en EMI, die graag de combinatie Yannick-RPhO uitbrengen. Bij Gergiev paste de combinatie met zijn Mariinsky-orkest altijd veel beter in de marketing-strategie van Philips dan die met ons. Anders hadden we daar menige mooie opname mee kunnen uitbrengen.

Bovendien: hoe Frans is La Mer eigenlijk?

Het beeld wat bij het stuk hoort is die bekende golf van Hokusai, met de berg Fuji op de achtergrond. Die koos Debussy voor de omslag van de partituur en sommige pentatonische motieven doen zeker oosters aan.
En wat schilders betreft schijnt hij zich meer verbonden te hebben gevoeld met Turner dan bijvoorbeeld met Monet. En er zijn vast ook nog wel Russische sporen te vinden als je goed zoekt. Daar heeft de jonge Claude tenslotte ook nog wat jaartjes doorgebracht.

Overigens als het nodig is een overeenkomst tussen deze Debussy en de Vijfde Prokofjev te vinden, dan staat er een opvallende in de cellopartij. Het gebeurt slechts zelden dat we als cellogroep een vierstemmige passage spelen, maar hier zijn twee voorbeelden op één avond. Prokofjev citeert aan het begin van de finale het hoofdmotief van het eerste deel in een frase van acht maten, vierstemmig voor de cello's. We zijn met zijn tienen, dus dat is nooit een eerlijke verdeling.
Debussy componeert een soortgelijke passage in zijn eerste deel. Heel bijzonder van klank en berucht, want het wordt vaak op audities gevraagd. Met ons tiental doen we de componist overigens schromelijk te kort, want hij rekent op zestien cellisten, verdeeld in vier viertallen. Ik heb nooit begrepen hoe hij daarop gekomen is, en op hoeveel violen hij dan gerekend had. Of waren die extra cellisten alleen nodig voor dit moment?
Dat de standaard waar we tegenwoordig mee spelen, met de meeste strijkers in de hoogste groepen, niet van alle tijden is, zal duidelijk zijn, maar dit voorbeeld blijft voor mij een raadsel. Suggesties zijn welkom!

Busch

2011-01-21T12:14:00.000-08:00

Ik heb ooit een aardige verzameling klassieke grammofoonplaten opgebouwd. Niet extreem uitgebreid maar met het normale repertoire aan kamermuziek, orkestwerken, opera's e.d en daarbinnen een aantal bijzondere opnames. Ik heb ze nog steeds, inclusief de platenspeler, maar het vervelende is dat ik me de laatste jaren nauwelijks meer de tijd gun om daarnaar te luisteren.
Het concert van morgen, 440Hz met Mahler-bewerkingen van Beethoven en Schubert, was een gelukkige aanleiding om weer eens in de platenkast te duiken en een oude geliefde terug te vinden.
Tussen de fans van Heifetz, Kreisler, Oistrach en Menuhin, die ik alle vier enorm bewonderde, had ik zelf lange tijd een eenzame voorkeur voor Adolf Busch. Geen violist die indruk maakte met zijn virtuositeit of een gouden toon, maar er was altijd een soort vanzelfsprekendheid, van 'zo moet het' met af en toe een magisch moment. Inzicht in de structuur van een stuk zonder behoefte om te epateren.

Ik ken hem vooral van de opnames met zijn Busch-kwartet, vooral Beethoven en Schubert. Verder nog wat sonates met schoonzoon Rudolf Serkin en een enkel soloconcert. Een live-opname van het Brahms-concert bijvoorbeeld, opgenomen in Basel in 1951. Daarop hoor je, tussen prachtige momenten, ook nogal wat missers. Maar ook dat hoort bij deze speler. Over zijn leven is net een boek verschenen, twee dikke pillen onder de titel 'The life of an honest musician'. Dat kan interessant zijn als het goed is geschreven. Zijn leven was er boeiend en gevarieerd genoeg voor. Misschien iets voor mijn verlanglijst.

Ik concentreer me nu vooral op de Schubert, ' Der Tod und das Maedchen' en raak gefascineerd door zijn rubato-spel en variëren van tempo.http://www.youtube.com/watch?v=p8ilcLpI9LE . Die vrijheid is zeker lastiger te bereiken met een strijkorkest maar iets daarvan moet kunnen lukken. Kavakos heeft op dat vlak als dirigent een paar weken geleden bij het Philharmonisch ook meer bereikt dan ik had verwacht. Het zijn de meesters waar we van kunnen blijven leren en ons door kunnen laten inspireren. Een paar extra porties Busch de komende tijd zullen zeker geen kwaad kunnen.

Waxman

2011-01-16T13:22:00.000-08:00

Sommige componistennamen associeer je maar met één stuk.
Ponchielli bijvoorbeeld. Ken ik alleen van de urendans, maar daaromheen zit nog een hele opera. Ouverture Donna Diana van Reznicek zal ook wel het begin van een lange opera of operette zijn. En de Canon van Pachelbel.
'One-piece-composer' noemen ze zo iemand in Engeland. Maar het ligt natuurlijk niet aan die mensen zelf, want ze hebben altijd nog veel meer gecomponeerd en vaak is die andere muziek niet slechter dan wat wel heel beroemd is geworden.

Waxman was voor mij ook zo'n naam.
Franz Waxman, en eigenlijk was het Wachsmann. Een Duitser die op tijd naar Amerika is gevlucht en zich bij de Duitse culturele elite in Los Angeles heeft gevoegd. Net als Schoenberg, waar hij nog les van heeft gehad. Thomas Mann, Bruno Walter, ga zo maar door.
Jascha Heifetz zat er ook. Maar die kwam oorspronkelijk uit Vilnius.
Hij was het die de Carmen Fantasie speelde samen met ander virtuoos repertoire. Saint-Saëns, Chausson, De Sarasate enzo Een lp met een witte hoes. Ik heb hem vroeger best vaak gedraaid.
Het laatste stuk op kant B was dan die Carmen Fantasie, vol bekende melodieën en duizelingwekkende virtuositeit. Heel effectief gecomponeerd en ongelooflijk gespeeld door een van de grootsten onder de violisten.
Niet alleen de perfectie en helderheid maken indruk - je hoort echt iedere noot - maar ook de expressie in de klank en de overgangen die hij maakt van de ene sectie naar de andere.
Ik haal nog graag een langspeelplaat uit een hoes maar je kunt tegenwoordig veel daarvan ook op Youtube vinden ( http://www.youtube.com/watch?v=LKAwWVRBw5w) . En luister dan bijvoorbeeld hoe hij rond 3'48" als een kameleon van kleur verandert en in een heel andere wereld terecht komt. Heerlijke muziek.

Dat kan nog leuk worden met die filmmuziek deze week.
Ik ken de film niet, The Bride of Frankenstein, maar ik begreep dat hij door sommigen gerekend wordt tot de honderd beste films alle tijden (http://www.filmsite.org/bride.html). Jammer dat je daar als speler niet zoveel van kunt zien. Af en toe omdraaien tijdens de repetities. Later een dvd huren. En luisteren naar de smeuïge verhalen van dirigent Richard Kaufman, gepokt en gemazeld in de filmwereld van Hollywood. Hij zal zich tijdens de uitvoering toch vooral bezig moeten houden met de synchronisatie, want zo'n film past zich niet aan aan de grillen van een dirigent.

handschrift

2011-01-10T01:48:00.000-08:00

Voor mij is het internet nog vaak een jungle, onontwarbaar, waar veel moois te ontdekken valt, maar daarvoor moet je wel flink met een kapmes te werk. Het kan dan praktisch zijn als je sites weet die je kunnen helpen, je op de hoogte houden van wat je wilt weten.
Een blogger die ik graag lees is Alex Ross, muziekjournalist bij The New Yorker. Hij schreef een aantal jaren gelden een boek over de muziek in de twintigste eeuw, wat meteen een klassieker is geworden. 'The rest is noise' heet het, en zo heet ook zijn blog.

Deze week verspreidde hij een link naar the Morgan Library in New York, waar ze een prachtige verzameling handschriften hebben, waaronder partituren van Mahler en Schubert. Een aantal daarvan zijn nu online te bekijken. En wat is er mooier dan grote muziek in het handschrift van de meester zelf lezen? En je kunt nog een paar keer vergroten ook!

Ik heb al even een blik op het Adagietto uit Mahlers Vijfde geworpen en meteen een paar opvallende verschillen met de versie die ik ken gezien. Zo had hij op het moment dat hij dit neerschreef nog het idee dat de 1e violen hun g-snaar omlaag moesten stemmen om vlak voor het eerste dynamische hoogtepunt een lage ges te kunnen spelen. Later heeft hij blijkbaar ingezien dat hij dat beter aan alten en celli kon overlaten. Er ontbreken nog tempo-aanduidingen, die hij dus later heeft toegevoegd. Ik geloof dat hij deze symfonie nog tot aan zijn laatste levensjaar heeft 'verbeterd', dus wat is dan een definitieve versie? Maar zeker is het verhelderend om te zien hoe hij het in 1902 heeft opgeschreven. Zonder de titel 'Adagietto' overigens.
Misschien kunnen we er nog ons voordeel mee doen als we het stuk volgende week spelen, met 440hz in Delfshaven (22 januari).

Daarna wil ik ook graag wat andere handschriften bekijken. Die Winterreise bijvoorbeeld!
Dat is zeker een zege van het internet, de toegankelijkheid van zoveel bronnen van informatie.
Tegelijkertijd besef je dat er van de componisten van vandaag nauwelijks meer handschriften zullen overblijven, want wie werkt er nog zonder computer?

Publiek

2010-12-28T05:59:00.000-08:00

Het was een mooi beeld wat Kees Hülsmann in zijn praatje bij het afscheid van Mieke Biesta en Zsofia Kiss schetste: 'De laatste bladzijde'.Gezeten vanuit het publiek kun je soms zien dat de musici hun laatste bladzijde omslaan. Zeker als de rechter pagina leeg is. En als de betreffende musicus veel noten te spelen heeft, weet je dan dat het bijna klaar is. Er zijn natuurlijk ook voorbeelden dat het begin van de laatste bladzijde al een half uur voor de slotnoot bereikt wordt, maar zelden bij de tweede violen, en zeker niet als ze de Notenkraker spelen.
En dat was afgelopen donderdag het geval.
Voor de liefhebbers is het concert nog te bekijken op de website van de AVRO, heb ik begrepen.

Maar dit was voor beide collega's natuurlijk een bijzondere laatste bladzijde; de laatste die ze in de Doelen voor het eigen publiek mogen spelen. De laatste van zeer velen, in meer dan 37 jaar. Moeilijk om voor te stellen hoe dat voelt, ik kijk er voor mezelf niet naar uit.
Het zou voor hen, met een dergelijke trackrecord, verdiend zijn om zelf de laatste bladzijde te mogen bepalen, maar zo werkt het helaas niet in het orkestbedrijf. Ver van tevoren wordt gepland, dus de keuzevrijheid voor de individuele musicus is beperkt. Je zou vast een mooie lijst kunnen samenstellen uit favoriete 'laatste bladzijden'. Misschien een item voor onze vernieuwde RPhO-website?

Ik begreep overigens dat Mieke en Zsofia dit seizoen nog wel onze opera-produktie meespelen en dat lijkt me qua repertoire en dirigent eigenlijk een toepasselijker afscheid. Der Rosenkavalier en Simon Rattle zijn belangrijke namen geweest in de geschiedenis van het orkest en de persoonlijke geschiedenis van beide musici.

Maar voor het eigen publiek gold vorige week als slotaccoord. En wat ik goed vond, en nooit eerder heb gezien, was, dat aan het publiek van die avond een papier werd uitgedeeld waarin het afscheid, met enkele persoonlijke woorden, werd aangekondigd. Het gebeurt zo vaak dat men wel iets ziet gebeuren op het podium, met bloemen enzo, maar niet precies weet waar het om gaat.
Een goed gebaar naar het publiek toe.
Een publiek wat, ook voor de politiek, de komende tijd alleen nog maar belangrijker wordt.

Bach

2010-12-12T13:17:00.000-08:00

Het einde van het jaar is traditioneel de periode van de lijstjes, de overzichten, de scores.
Vorig jaar kwam The Gramophone met het beste orkest ter wereld, wat toevallig van Nederlandse bodem kwam. Nu hebben ze het beste koor bepaald. Geen Nederlandse koren in de top 20, wel Collegium Vocale uit Gent, die laatst met het RPhO in Mahler 2 schitterden.
En het Radiokoor uit Stockholm, die met ons het Requiem van Brahms zongen op het afscheidsconcert van Valery Gergiev (ook op dvd).
Van mij had het Omroepkoor er best in gemogen, maar die kennen ze vermoedelijk in het buitenland minder goed dan al die Engelse koren die op de lijst staan. Ik weet niet wat de minister en staatssecretaris morgen gaan voorstellen, maar misschien moet het koor de komende jaren wat vaker naar het buitenland reizen om haar internationale reputatie te versterken.

Bovenaan staat het Monteverdi Choir. De keren dat ik ze met John Eliot Gardiner heb gehoord was ik inderdaad diep onder de indruk. Niet alleen van hun koorklank, maar ook individuele prestaties in Mozart-opera's bijvoorbeeld, staan nog duidelijk in mijn geheugen gegrift. Zij hebben in 2000 een heel jaar aan Bach gewijd, een project om jaloers op te worden.
Want als er ooit één componist recht heeft op een eerste plaats, dan is het wel Johann Sebastian Bach. Niet alleen muziek van een ongelooflijke kwaliteit, maar ook met een louterende werking voor musici en luisteraars. En Gardiner kon zo een jaar lang in zijn huid kruipen, zijn keuzes als componist meevoelen. Wat moet dat met een mens doen?
Hij heeft beloofd er een boek over te schrijven. Ik ben heel benieuwd, en wil het zeker lezen.

Ik heb weleens gehoord dat Ivan Fischer Bach-motetten gebruikt tijdens de repetities van zijn Budapest Festival Orkest. Dat is wat onorthodox, maar ik kan me voorstellen dat dat voor de ontwikkeling en de klank, het gezamenlijk ademen, van een orkest goed kan zijn. Ik denk niet dat Yannick dat in Rotterdam nog eens gaat introduceren, daarvoor ontbreekt doorgaans de tijd.

Pablo Casals, een van de allergrootsten in ons vak, begon de dag altijd met Bach. Ik heb weleens gedacht dat iets dergelijks op scholen ook niet slecht zou zijn, ware het niet dat niemand zal luisteren. Maar als het wel zou kunnen, vermoed ik dat het een positief effect op verschillende aspecten van een school zou kunnen hebben. Ik zou het de verschillende fracties in de Tweede Kamer aanraden, als moment van meditatie, voordat er belangrijke beslissingen worden genomen.
En de ambtenaren van OCW, inclusief de minister en staatssecretaris; elke ochtend verplicht een deeltje Wohltemperiertes Klavier voordat de koffie-automaat wordt aangezet.

Ze kunnen ook deze week naar de Doelen komen. Drie keer Bach op vrijdagavond. Een Vioolconcert, gereconstrueerd, een deel uit Musikalisches Opfer, prachtig geïnstrumenteerd door Webern, en de Tweede symfonie van Schumann. Romantische muziek natuurlijk, maar zo doordrenkt van de oude Bach. Vooral dat Adagio, een van de mooiste en gevoeligste delen die Schumann ooit voor orkest schreef, met een thema dat direkt uit Musikalisches Opfer komt.
Een avond voor Bach-liefhebbers. En wie is dat niet?

Laatste voorstelling

2010-12-02T15:11:00.000-08:00

Bij theaterproducties, voor zover mijn ervaring strekt, wordt vaak geprobeerd om van de laatste voorstelling iets bijzonders, vaak ludieks te maken. Dat moet natuurlijk wel binnen bepaalde grenzen blijven want ook het publiek van die avond wil een optimale opvoering zien.
Vorige week hadden we met het orkest een serie van vijf RPhO-shows voor de basisscholen. Het was een reprise van vorig jaar, toen we het verhaal over Circus Rodolpho met een directeur (Remco Vrijdag), acrobaten, musici en een meisje wat de harten komt stelen, voor het eerst hebben gebracht. Een leuke en afwisselende voorstelling, met goede muziek van onder meer Kabalevski, Stravinsky en zelfs Sjostakovitsj. Ja, hij weer. Nu niet de zwaarmoedige sombere Sjostakovitsj, zoals hij ook altijd op foto's staat, maar de filmcomponist, humoristisch en effectief.
En Massenet met zijn beroemde, maar altijd weer ontroerende Méditation. Want het is tenslotte een violist, Bart uit België, die het hart van het meisje weet te veroveren en het circus redt. Wat de dikke tromboneclown en de dunne fluitclown niet gelukt is. Net zomin als Ronaldinho, die sneller xylofoneert dan zijn schaduw.
Want het mooie is dat in het verhaal de muziek en de musici alle aandacht krijgen.

Wat de dove of slechthorende leerlingen tijdens de laatste voorstelling daarvan hebben meegekregen, weet ik niet. Dat ze in de zaal zaten bleek uit de aanwezigheid van een doventolk, die, zo goed en zo kwaad als het ging, de tekst van de circusdirekteur in gebaren omzette. Dat was niet altijd eenvoudig. "Vannemedittum enne me dattum en vanneme zussem enne me zoüm." Maar zeker leuk om te zien hoe ze dat oplost.
Zo werd de laatste voorstelling inderdaad anders dan de andere. En kon de tolk niet verhinderen dat ze werd meegetrokken in het dansje voor de circusbruiloft (Hebben jullie dat wel eens meegemaakt, jongens en meisjes, lekkere ijsjes?).
Het dankbare publiek kon daarna nog laten horen hoe goed ze het circuslied, dat speciaal voor de gelegenheid is gecomponeerd, hadden ingestudeerd. Ook de juffen en meesters, en dat biedt weer hoop. Wat dat betreft heeft Rotterdam Zuid vorige week goed gescoord!

Merkwaardig toeval dat we juist in deze week het bericht kregen van het overlijden van een zeer dierbare collega. Mieke Bruijning, tweede violiste, heeft de lange maar ongelijke strijd tegen een slopende ziekte moeten opgeven. In een 'normale' week zouden we haar voor het publiek muzikaal herdacht hebben, maar bij deze show kon dat natuurlijk niet. Dat geeft een raar en ongemakkelijk gevoel, maar ook dat hoort bij dat merkwaardige vak van ons.

Don Carlo

2010-11-20T12:16:00.000-08:00

Gesualdo, of voluit 'Don Carlo Gesualdo di Venosa' was voor mij tot nu toe niet veel meer dan een naam uit de geschiedenisboeken. Een adellijke componist die zijn vrouw en haar minnaar vermoord had. En Strawinsky had er weleens wat mee gedaan. Zijn Monumentum pro Gesualdo ging, als ballet van Balanchine, precies vijftig jaar geleden in premiere, om de vierhonderdste geboortedag van de componist te vieren.
Hoog tijd voor de 450 dus!

Probleem is dat geboortejaren uit die tijd zelden betrouwbaar zijn, dus kunnen we nog een paar jaar doorgaan met die 450. Tot 2013, dan is hij 400 jaar dood.

Welk jubileum dan ook, woensdag klinkt er volop Gesualdo in de Laurenskerk. Hij schreef zijn madrigalen meestal voor vijf vocale stemmen, maar Jan Willem Nelleke heeft er een paar op een stijlvolle manier voor strijkorkest omgewerkt. Die vormen een belangrijk, en voor vele ongetwijfeld verrassend, onderdeel van onze laatste aflevering van Lof&Lust( http://www.laurenskerkrotterdam.nl/?fId=262&uId=2955). Vooral 'Moro lasso' is een klein wonder!
En dan blijkt dat oude muziek ook heel modern kan klinken. Vol chromatiek en extraverte contrasten. En dat het even duurt voordat we tot de kern kunnen doordringen.

Maar velen zijn ons voorgegaan. Niet alleen Stravinsky, maar ook Louis Andriessen en Jan van Vlijmen, Peter Maxwell Davies, Brett Dean, Ligeti en Schnittke. Dalbavie voltooide onlangs een opera over hem. Pollini speelt zijn muziek in zijn recitals. Abbado organiseerde een Gesualdo Festival en werd zo beïnvloed door de muziek dat hij sindsdien anders tegen de bekende meesterwerken van Bach en Mozart aankijkt. Allemaal gefascineerd door de figuur en de muziek van Gesualdo.

Zo'n fenomeen verdient een meer prominente plaats in onze muziekcultuur en ik ben blij dat we daar met Domestica, op onze eigen manier, een kleine bijdrage aan kunnen leveren.
Misschien vindt deze muziek ook nog weleens een plaats binnen de programmering van het RPhO.

Voorlopig houdt Yannick zich intensief met een andere Don Carlos bezig.
Maandag dirigeert hij de premiere van een gloednieuwe produktie aan de Met van Verdi's vijf-akter.
Ook Italiaanse muziek, ook met een hele eigen kleur, een unieke 'tinta', maar veel bekender dan die andere Don van Venosa.
We wensen hem veel succes.

Revolutie

2010-11-15T13:56:00.000-08:00

Het lijkt erop dat vandaag de dag de afstand tussen klassieke muziek en steeds groter wordt. Terwijl belangrijke politieke omwentelingen in het verleden vaak verbonden zijn met opera's en symfonieën.
Alleen al de onafhankelijk van België, de tien-daagse veldtocht, begon met een avondje in de opera. Het was een uitvoering van La Muette de Portici van Auber op 25 augustus 1830 die de opstand ontketende. Zo stom was dat vissersmeisje dus niet, want de vlam sloeg behoorlijk in de pan.

Voor de bestorming van de Bastille was geen opera nodig geweest, maar in de jaren die erop volgden was zeker behoefte aan muziektheater om de strijdbare idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap uit te dragen. De grote Franse namen waren toen Cherubini, Grétry en Méhul. Tegenwoordig net zo onbekend als Auber, maar voor Beethoven vormden ze een belangrijke bron van inspiratie. Niet alleen zijn Fidelio, maar ook zijnVijfde symfonie is zonder deze Franse voorbeelden ondenkbaar.

Alleen al daarom was het opmerkelijk nieuws dat de Vierde van Méhul afgelopen week in Londen in premiere ging. Niet helemaal premiere, want het stuk is in 1810 wel een keer uitgevoerd maar vervolgens verdwenen. Totdat iemand in 1979 een stapel partijen vindt in de bibliotheek van het Orchestre de Paris. Hij stelt een partituur samen en constateert dat hij een voorganger van de Symphonie Fantastique heeft ontdekt.
Je kunt je afvragen waarom het dan nog zo lang moest duren voordat het werk in Londen werd uitgevoerd.
Bovendien lijkt het erop dat het stuk wel in 1992 in Lissabon is opgenomen. Telt dat dan niet?
Volle zalen trek je er niet mee, maar toch is het wel interessant om te horen wat er in die woelige tijd geschreven is, wat de omgeving was van genieën als Beethoven en Berlioz.

Komende week gaan we een andere revolutie herdenken. Sjostakovitsj wijdde zijn Elfde symfonie aan de gebeurtenissen van 1905, de zogenaamde Eerste Russische Revolutie, die nog niet erg succesvol was en vele slachtoffers geëist heeft. Hij componeerde het in 1957, niet vijftig jaar na 1905, maar veertig jaar na 1917. En één jaar na Boedapest, het neerslaan van de Hongaarse opstand, als de Sovjet Unie, na de dood van Stalin, haar ware gezicht laat zien. Het zit allemaal in de muziek, in die zin actueel en belangrijk om te worden gespeeld en gehoord. Socialistische liederen, muziek van de revolutie klinkt in de muziek door. Eenvoudig en strijdlustig. Maar het waren ook de liederen die de gevangenen in de goelag zongen. Dat dubbele hoort bij Sjostakovitsj.

Het zullen geen vrolijke concerten worden deze week. Of het zou moeten zijn vanwege Simone Lamsma, een viooltalent waar we in Nederland trots op kunnen zijn.

Componerende koningen

2010-10-25T09:15:00.000-07:00

Er wordt weleens gespeculeerd over de mening van onze vorstin over de plannen voor de buiten-proportionele bezuigingen in de kunstsector. Zij geeft met enige regelmaat blijk van haar liefde voor de kunst en heeft zelf als beeldhouwster ook een directe ervaring met het maken van kunst. De klassieke muziek was waarschijnlijk meer het terrein van haar man, maar we hebben haar toch ook wel bij concerten van het Rotterdams Philharmonisch gezien en mogen ook af en toe bij staatsbezoeken acte de présence geven.
Cultuur blijkt een prima bijdrage te kunnen leveren in het onderhouden en verbeteren van de internationale contacten. De taal van kunst is internationaal en gaat, in de beste gevallen, rechtstreeks naar het gevoel en de diepere menselijke ervaringen. Dat lijkt ver verwijderd van politiek en staatszaken, maar zou het misschien niet moeten zijn.

Dat er binnen koninklijke families ook muziek gecomponeerd wordt is waarschijnlijk niet meer of nog niet van deze tijd. In Engeland maakt Prins Charles zich vooral druk over architectuur maar hij speelt ook cello. Zou hij weleens een stuk van een verre voorganger van zijn moeder gespeeld hebben?
Ik heb nooit geweten dat Hendrik de Achtste, die van die vrouwen, ook componeerde, maar kwam het tegen bij het zoeken naar repertoire voor de komende Lof&Lust. Op 3 november gaan we met Domestica weer de Laurenskerk in voor een nieuwe aflevering met de veroordeling van Thomas Moore als verhaal. Ruurt de Maesschalck zal de Engelse humanist spelen (www.domesticarotterdam.nl). Ook toen al waren er twijfels, al dan niet terecht, aan kwaliteit en vooringenomenheid van rechters......
Het publiek mag overigens mee-oordelen. Hoewel de kans dat Moore zijn doodstraf ontloopt niet groot is.

Over de gedragingen van het Nederlandse koningshuis mogen we ook meer en meer ons oordeel vellen, na het bekijken van weer een televisie-serie op de publiek omroep. Nu over de Lockheed-affaire. Je vraagt je af wat er werkelijk van waar is. Maar zeer overtuigend vond ik de rol van Joop den Uyl, in alle mogelijk details. Inclusief het huishouden. Joop Keesmaat kruipt helemaal in die rol. En stond in september nog als Tasso met ons in de Laurenskerk. Een acteur om te koesteren.

Overigens ben ik van mening dat het MCO behouden moet blijven.

Verderkijker

2010-10-18T03:57:00.000-07:00

Dat muziek voor veel verschillende doeleinden en in uiteenlopende combinaties te gebruiken is, is geen nieuws. Zeker met Die Zauberflöte kun je vele kanten uit. Eigenlijk had Mozart dat zelf ook al gedaan met zijn Singspiel vol trucs, grappen en Vrijmetselaarsdiepgang. Een unieke samensmelting in een van de grote meesterwerken van het muziektheater.

Beethoven al gebruikte thema's in zijn variaties voor cello en piano.
In onze tijd heeft Frank Groothof een leuke versie gemaakt en op cd gezet die bij ons thuis vaak gedraaid is.
Nog populairder, vooral tijdens lange autoritten, was een andere voorstelling voor de kinderen onder de titel WAM, van het Haagse Briza, maar daar werd een ander verhaal verteld en was ook nog veel andere muziek van Mozart gebruikt.

Vorige week vormden een viertal aria's en de ouverture bij het Rotterdams Philharmonisch de bouwstenen voor een concertprogramma en een aflevering in de serie Muzikaal Verhaal. Geen zangsolist, maar een hobo, die een bewerking speelde. Bij bewerkingen kun je altijd vraagtekens zetten. De ene is wat overtuigender of fantasierijker dan de ander, en het origineel zou misschien beter werken, maar het is toch heerlijk om die muziek te kunnen spelen en horen. Bovendien wordt juist de hobo door componisten nog weleens als instrumentaal representant van een menselijk geluid ingezet. Een goede gelegenheid om onze eigen Karel Schoofs eens als solist te horen.
En die sprankelijkende ouverture natuurlijk, altijd weer lastig om te spelen.

We openden er op zondag het eerste Muzikaal Verhaal van dit seizoen mee. Een verhaal over Tuur die met een trompetvogel de koningin aan het lachen moet zien te krijgen. Dat zou Tamino niet gelukt zijn met zijn toverfluit - of was die van Papageno? - maar Tuur had dan ook een 'verderkijker'. Een verderkijk? Ja zeker. Eigenlijk wel een mooi woord.
En het loopt natuurlijk goed af. Twee keer, voor een lekker rumoerige zaal met veel kinderen en wat ouders.

En Papageno had nog een eigen voorstelling op vrijdag, vroeg in de avond.
Ook met wat stukjes Mozart, maar ook muziek en gedichten die zelf gemaakt waren door leerlingen van het Leo Kannercollege uit Leiden. De school en de stichting Papageno (www.stichtingpapageno.nl) werken met autisten en doen daar bijzondere dingen mee. Ze hadden nu een voorstelling in onze grote zaal gemaakt, met kostumms, belichting en alles erop en eraan. Ik mocht daar, met enkele collega's, een bescheiden rol in spelen, maar was vooral gefascineerd in wat er uit die jonge mensen komt, na een intensieve voorbereiding. Martin Baai, onze slagwerker, had twee weken met ze gewerkt en was diep onder de indruk.
Ik begreep dat er later dit seizoen ook nog dergelijke projekten met andere orkesten in Nederland volgen.

Als die dan nog bestaan.....
Vandaag gelukkig weer een voorzichtig positief geluid in het protest van de wethouders cultuur van de grote steden.
Er is nog hoop.
En misschien de regering een verderkijker cadeau doen. Dan kunnen ze zien wat de gevolgen op langere termijn zullen zijn.

Overigens ben ik van mening dat het MCO behouden moet blijven.

Afscheid

2010-10-02T04:59:00.000-07:00

Ik had nu eigenlijk iets willen schrijven over afscheid nemen.
Vorige week vertrok, na bijna veertig jaar, mijn zeer gewaardeerde collega Toshi Waki uit het orkest.
Zo gaat dat. Mensen worden ouder, bereiken de pensioengerechtigde leeftijd, en maken plaats voor nieuwe musici. Van Toshi heb ik veel geleerd. Hij was altijd optimaal voorbereid en kende het repertoire ook echt. Niet alleen zijn eigen partij. Bovendien wist hij te relativeren, belangrijke zaken van minder belangrijke te scheiden. Het potlood en de gum waar hij de laatste jaren zijn administratie mee voerde waren niet groot meer, maar het bleek ruim voldoende. Hij had niet veel aantekeningen nodig om toch te volgen wat de dirigent of aanvoerder wilde horen.
Het zijn de ervaren collega's, zoals hij, die de kennis aan de jongeren doorgeven, in de eerste plaats in de manier waarop ze met het vak omgaan. Zo ontstaat traditie, zo krijgt een orkest karakter. Iets wat in lange tijd moet worden opgebouwd. En wat eenvoudig met een enkele zin in een regeeraccoord kan worden afgebroken.....

Ik had willen schrijven over het afscheid van Sylvia Toth, de voorzitter van de Raad van Toezicht van het Rotterdams Philharmonisch. Een rol op de achtergrond, maar van wezenlijk belang. Ze heeft veel goede dingen voor het orkest gedaan, en houdt echt van de symfonische muziek en van het orkest. Het afscheidscadeau was ook zeer toepasselijk en gericht naar de toekomst: een nieuw te schrijven pianoconcert dat we in 2013 gaan uitvoeren.

Maar hoe zal ons muziekleven er over drie jaar uitzien.
Zou de politiek echt de kaalslag gaan plegen, zoals die nu in het regeeraccoord staat.
Met een enkele zin wordt het MCO, drie prachtige orkesten en een fenomenaal Omroepkoor, met wat daar allemaal omheen zit naar huis gestuurd.
Het geld is nodig voor andere zaken.
Zou men beseffen wat daarmee wordt weggegooid?

En er gaat nog veel meer bezuinigd worden, dus de rest van de orkestenwereld kan haar borst ook natmaken.
Uiteraard zijn er in deze economisch moeilijke tijden allerlei argumenten voor korten van kunstsubsidies. Maar waarom zo onevenredig veel?

Een orkest van 250 musici heeft vanochtend vroeg in Arnhem voor de CDA-leden treurmuziek gespeeld, in de hoop dat iets van de boodschap over zou komen. Veel collega's uit Hilversum, maar ook Rotterdam en Amsterdam waren vertegenwoordigd.
Op televisie hoor ik veel bezorgde leden zich opstellen tegen het regeeraccoord, maar de stemming is nog niet geweest. Een meerderheid tegen wordt niet verwacht. En wat zou er gebeuren als die er wel komt?

Kunst is op dit moment geen item in de politiek.
Milieu lijkt, zo kort na het mislukken van de top in Kopenhagen, ook vergeten.
Om treurig van te worden.
En wij spelen deze week 'gewoon' Mahlers Derde symfonie met Yannick, voor volle zalen, en voor de microfoons van BIS.
Alsof er niets gebeurd is?

O Mensch! Gib Acht!

Tremolo

2010-09-20T04:30:00.000-07:00

September 2010 lijkt voor Yannick in Rotterdam de maand van de Grote Symfonie te gaan worden.
Mahler 2 is al geweest, als festival-afsluiting en exportprodukt voor Parijs en Brussel, Mahler 3 klinkt op de laatste dag van september en tussendoor zit nog de Zevende van Bruckner, die ook mee naar Parijs gaat.

Het is misschien (nog?) niet het repertoire waar het publiek Yannick het meest mee associeert, maar de allereerste keer dat ik zijn naam ooit hoorde, jaren geleden, was toen zijn cd-opname van de Vierde Mahler uitkwam. Het zal een van de vroegste opnames met zijn orkest in Montreal geweest zijn, maar toen al wist hij de aandacht van de internationale pers op zich te vestigen. Als ik nu zijn cd-produktie overzie, lijkt hij zich daar sindsdien meer op Bruckner te hebben gericht.

Als orkest hebben we altijd meer met Mahler gehad, maar dat zal vast voor de meeste orkesten gelden. Hij componeerde met de ervaringen van de dirigent en wist voor ieder instrument uitdagende partijen te schrijven. Bruckner bleef in hart en nieren de organist, diep-religieus en idolaat van Richard Wagner. Een interessante combinatie. Bij hem is de samenklank veel belangrijker. Prachtige accoorden voor de kopersectie, met, in deze symfonie, een bijzondere rol voor het kwartet wagner-tuba's.

Een voor Bruckner typisch voorbeeld van samenklank is het strijkerstremolo, waarmee het eerste deel begint. De violen leggen in de hoogte een harmonie neer, voordat de celli met hun eindeloze melodie inzetten. Alleen al hierom is dit een van mijn favoriete Bruckners.
Dat tremolo moet bijna onhoorbaar zijn, meer een geur van wierook, een vaag schijnsel van zonlicht, waarin de melodie kan gedijen. De speelwijze is er een van snel heen en weer strijken, zodat je geen losse noten, geen ritmes hoort, maar een klankvlak.

Een speciale manier om dat te bereiken heb ik ooit tijdens de video-registratie van een repetitie in Berlijn gezien. Sergiu Celibidache dirigeerde, voor het eerst na een breuk van bijna veertig jaar, weer de Philharmoniker en nam uitgebreid de tijd om zijn bijzondere visie op dit toporkest over te brengen. De klank die hij voor deze openingsmaten zocht kon alleen bereikt worden als alle violisten streken in een rustig tempo, dat bij ieder individueel afweek van dat van de buurman. Voor elke speler die het waagde om toch in een hoge versnelling te gaan, zoals gebruikelijk, werd afgeslagen en opnieuw begonnen.
Het uiteindelijke resultaat was een prachtige ontspannen klank. Misschien niet het ideaal voor elke dirigent - we hebben dit met Simon Rattle ook weleens gedaan -, en zeker niet voor elk stuk, maar het is op zijn minst interessant om te merken hoeveel variatie je kunt bereiken met de manier waarop het tremolo gespeeld wordt.

Voluit op het orgel

2010-09-11T08:26:00.000-07:00

Binnen het thema 'Resurrection' van het Gergiev Festival neemt De Laurenskerk als locatie natuurlijk een bijzondere plaats in. Als oudste gebouw van Rotterdam, zo hoorde ik gisteren, en in 1940 als eenzame baken in een leegte van weggebombardeerde huizen.
De Laurenskerk was dinsdag de locatie voor een bijzonder Festival-concert, waarin onder meer bassisten uit Rotterdams Philharmonisch en Residentie Orkest, broederlijk verenigd, het Dies Irae van Oestvolskaja vertolkten, een compositie voor acht bassen en doodskist. Ik wil de symboliek hiervan in deze voor de culturele sector onheilspellende tijden niet teveel benadrukken.

De Laurenskerk fungeerde de zondag daarvoor tijdens een jeugdvoorstelling van het Festival als een van de hoofdrollen, samen met Loetje en de afwezige en onvindbare Dingeman. Een sprekende rol voor dirigent Wim Steinmann, die voor de gelegenheid een pak met gaten aangemeten kreeg. Rondom die kerk, die nog rechtop stond, gingen we met de kinderen in de zaal weer een stad bouwen. Maar de verwoesting, het bombardement, was hun ook niet bespaard gebleven. Want de voorstelling opent met een sirene en het geluid van naderende vliegtuigen.

Een andere muzikale uitwerking van die ramp hoorde ik gisteren, bij de opening van de permanente tentoonstelling in de Laurenskerk. In aanwezigheid van kroonprins en burgemeester liet Hayo Boerema zijn orgel loeien, sputteren, piepen, ronken en leeglopen zoals ik dat nog niet eerder heb mogen meemaken. 'Voluit op het orgel', om de woorden van Ab Klink te gebruiken. Wij zaten als strijkers van Domestica, na het spelen van wat Hellendaal, op een podium onder hem en kregen van de regisseur de opdracht een voor een op te staan en met afschuw naar een punt in de verte te kijken. Een eenvoudig maar zeer effectief dramatisch middel, zo bleek uit reacties van verschillende toehoorders. Alsof het bombardement daar echt plaats vond!

Van de tentoonstelling heb ik nog niet veel gezien, maar die zal zeker de moeite waard zijn.
En Hayo zien we weer in onze serie Lof & Lust in november. Dan kan hij weer voluit op het orgel. Met andere muziek weliswaar en op een van de andere mooie orgels die de kerk rijk is.

Thuis

2010-09-07T23:55:00.000-07:00

`Thuis` is niet alleen de plek waar je woont, of opgegroeid bent, maar soms ook waar het vertrouwd aanvoelt.

Dat gevoel van 'thuis' had ik de afgelopen dagen ook met Valery Gergiev.
Hij was er maar een paar dagen, en het was niet meer dan een jaar geleden dat we met hem gewerkt hadden, maar toch realiseer je je dan wat je dat jaar gemist hebt.

In mijn zeventien jaar bij het Rotterdams Philharmonisch heb ik voor Yannick nooit een andere chef-dirigent meegemaakt. Ben als het ware als RPhO-musicus met hem opgegroeid, en dat gaat ergens toch in je genen zitten. En het zit ook nog ergens in de genen van het orkest.
De klank was er aan het begin van de eerste repetitie meteen weer. Wonderlijk hoe zoiets gebeurt, want veel bewegingen maakt Gergiev niet. Hij lijkt inmiddels nog spaarzamer, efficiënter te zijn geworden, ook in de dingen die hij zegt. 'Just follow the line'. 'More character, more personality in the sound'. Met een paar opmerkingen en zijn unieke lichaamstaal zet hij een interpretaties neer waar je 'u' tegen zegt.
En waar ik me thuis bij voel.
En ik kreeg de indruk dat Gergiev dat gevoel deelde, dat hij herkende wat we in de loop der jaren hebben opgebouwd.

Dat zal vast ook met Yannick gaan gebeuren. Helaas moet ik zijn Tweede Mahler deze week missen. Ik ben vooral benieuwd hoe die aan de Champs-Elysées gaat klinken, waar zondag onze nieuwe RPhO-serie wordt geopend. Een 'tweede huis' voor ons in Parijs. Ook niet gek.

Zelf zit ik deze week bij het Onafhankelijk Toneel, waar we de produktie van Le Vin Herbé hernemen, na een succesvolle reeks in juni. Maandag was weer de eerste repetitie en weerzien met alle betrokkenen.
En ook dat voelde wel een beetje als thuiskomen. Thuiskomen in een productie en een stuk muziek, wat het verdient om nog vaak te worden uitgevoerd!

Voor geïnteresseerden staat een mooi filmpje met beelden van de voorstelling op de site van het Onafhankelijk Toneel (www.ot-rotterdam.nl)

De stad in

2010-08-29T23:40:00.000-07:00

Dat de zomer voorbij is, is buiten goed te merken. Toch is het officiële seizoen bij het orkest nog niet begonnen. Eerst storten we ons, traditie-getrouw, weer in het Gergiev-Festival.
En we zijn al wel weer een tijdje bezig.

Vorige week konden de fans meereizen naar Londen, dit weekend trokken we onze eigen stad in, naar een podium op de Veerhaven. Een sfeervolle maar helaas op dat moment wat winderige locatie. Tijdens de repetitie was het al een hele tour om de bladmuziek op de je lessenaar te houden, met dank aan de uitvinder van de wasknijper.
Tijdens het concert waren de weergoden ons, en het talrijke publiek, helaas nog minder goedgezind: de hoeveelheid water die halverwege het concert uit de lucht kwam vallen was te groot voor musici, muziekinstrumenten en luisteraars om verder te gaan. Voor het eerst in de geschiedenis van de Veerhaven-concerten moesten we opgeven. En dat was erg jammer, met dit aantrekkelijke programma. Prachtige solisten, getalenteerde dirigent, fantasierijke danseressen. Nu moeten we weer een jaar wachten voordat we terugkeren in onze Rotterdamse 'Waldbühne", onze "Hollywood Bowl" aan de Maas.
Het is raar: voor een symfonie-orkest is zo'n openlucht-optreden altijd een race met handicaps. Liever een zaal met een mooie akoestiek, waarin je je kwaliteiten kunt laten horen. Maar, zeker bij mooi weer, de sfeer, het losse karakter en het enthousiasme van de mensen maakt het toch tot iets bijzonders.
Bovendien kun we zo mensen bereiken die niet zo graag of makkelijk in de Doelen komen.

Ook in het Festival zijn weer allerlei prachtige optredens her en der in de stad.

Een bijzonder initiatief zijn de optredens langs de brandgrens van het bombardement van 1940.
Ik ben zelf geboren en getogen in Middelburg, waar zich een paar dagen later in mei 1940 een vergelijkbare ramp voltrok. Minder bekend maar zeker zo vernietigend. Ik ben natuurlijk veel te jong om het te hebben meegemaakt, maar ergens schept het toch een band. Foto's van de leegte, omgevallen muren, een enkele toren die nog overeind staat. En mensen die ertussen door lopen en later de verhalen hebben kunnen vertellen.

Op 4 september zijn een twintigtal gratis optredens in locaties als een metrostation (Doelenkwartet!) en de Bijenkorf. Met Domestica spelen we een voorproefje van "Wij bouwen de stad" (hoe toepasselijk) in de Paradijskerk. De echte premiere van deze nieuwe produktie is een dag later in de Jurriaanse Zaal.
Uitgangspunt is muziek van Paul Hindemith. Een Duitse componist, wat misschien misplaatst lijkt. Ware het niet dat hij zijn vaderland verliet tijdens het Hitler-regime en bovendien het grootste deel van de partituur van Almar Kok, jong Nederlands talent, is. Die heeft er een energiek, speels en af en toe swingend karakter aan gegeven. Bovendien weet ik inmiddels dat we het voortbestaan van de Laurenskerk bijvoorbeeld, die een hoofdrol in ons verhaal speelt, niet te danken hebben aan de Rotterdamse bestuurders van die dagen, maar aan het historisch besef van de bezetter.

Ontdekking

2010-08-20T01:34:00.000-07:00

In de praktijk van de klassieke muziek zijn we een groot deel van de tijd bezig met muziek die we al kennen. Die het publiek kent en graag nog eens wil horen.
Dat 'kennen' is overigens een relatief begrip, want in de grote meesterwerken valt voortdurend wel weer iets nieuws te ontdekken.
Zoals in de 'Eroica' van Beethoven, die we zaterdag voor de Proms in de Royal Albert Hall spelen (bij de BBC, dus rechtstreeks op de radio). Nooit eerder was mij opgevallen hoe intensief en gevarieerd Beethoven hier met ritmes omgaat, hoe 'dansbaar' veel van de symfonie eigenlijk is. Is toch niet het eerste waar je aan denkt bij een held.

Naast spelen van het bekende repertoire is er gelukkig ook nog voldoende gelegenheid om onbekende werken en componisten te ontdekken. Gisteren was zo'n moment.
Carlo Gesualdo (1560?- 1613) is de naam van de componist. We speelden gisteren voor de eerste keer een nieuwe bewerking van een van zijn madrigalen. De naam is niet onbekend, maar waarschijnlijk meer door de moord die hij pleegde op zijn vrouw en haar minnaar dan door zijn muziek. Want wanneer hoor je die nu?
Het is hele uitzonderlijke muziek, lijkt nergens op, althans niet op andere muziek, een beetje bizar soms, maar met een unieke en sterke expressie. Een figuur die als het ware los in de muziekgeschiedenis staat en in zekere zin zijn tijd ver vooruit. Hoewel ik dat altijd een raar begrip vindt.
Wel is het zo dat pas de laatste decennia door componisten aansluiting gevonden wordt. Stravinsky heeft zijn muziek bewerkt, net als Brett Dean. Schnittke heeft een opera over hem geschreven, en in oktober dirigeert Dalbavie de wereldpremiere van zijn eigen opera 'Gesualdo' in Zürich.
Gesualdo is hot.

Wij brengen Gesualdo met Domestica komende woensdag (25 augustus) in de Laurenskerk, als onderdeel van een voorstelling met het verhaal van kruisridder Tancredi en Clorinda. Met echte zwaarden en prachtige muziek van Monteverdi en Hellendaal.

En Barbara Strozzi (1619-1677). Ook een leuke ontdekking!

Pièce de résistance

2010-08-16T12:44:00.000-07:00

Het gebeurt niet vaak, maar uitgerekend bij het eerste concert van het seizoen ontstond er een misverstand over de programmavolgorde.
Meestal wordt een symfonie in een programma voor na de pauze bewaard. Als 'pièce de résistance'. Het zwaartepunt van het programma, waarin orkest en dirigent laten horen wat ze waard zijn.
Met een ouverture kun je op temperatuur komen, zowel de musici als het publiek, en daarna is in het concert het woord aan de (grote)solist. De dirigent is dan in een meer dienende functie en het orkest natuurlijk ook.
Bij uitzondering wordt zo'n solostuk weleens na de pauze geplaatst, maar niet elke compositie is daar geschikt voor. De paar voorbeelden die ik me herinner zijn vooral concerten van Brahms geweest. Zijn Tweede pianoconcert na walsen van Johann Strauss. Zijn Vioolconcert na de Zesde symfonie van Dvorak.

Dat het Celloconcert van Dvorak nu die eer te beurt viel, na een Mendelssohn-ouverture en een symfonie van Schumann, was dus eigenlijk niet zo raar. Want het was uitgerekend Brahms die ooit zei, na het horen van dit stuk, dat hij zelf zeker ook een concert voor cello geschreven zou hebben als hij geweten had wat daarbij mogelijk was.

En het verraste me weer hoeveel mogelijkheden Dvorak vindt, niet alleen voor de solopartij maar zeker ook voor het orkest. Vol van overtuigingskracht en fantasie wordt er een meeslepend verhaal verteld, zoals altijd bij deze componist, gekleurd door de volksmuziek. Elke professionele cellist heeft dit stuk gestudeerd, gespeeld en door anderen gehoord. Ik ook, maar veel details waren toch nieuw voor mij. Misschien is dat ook wel een bewijs van de kwaliteit van de partituur. Als er een ranglijst van soloconcerten zou zijn, gemeten naar de mate waarin het orkest een volwaardige rol kan spelen en de solist ook een dankbare partij heeft, dan zal dit stuk hele hoge ogen gooien.

Niet elke dirigent zal het leuk vinden om het slotapplaus te moeten delen met een solist, maar voor een goede uitvoering van het Dvorak-concert willen de meesten vast wel een uitzondering maken. En het orkest ook, als iedereen het maar tijdig en duidelijk te horen krijgt.

Kleiber in Salzburg

2010-08-07T08:25:00.000-07:00

En inmiddels is de vakantie dan weer zo'n beetje voorbij.
Na een paar weken zonder cello duurt het even voordat de vingers weer in vorm komen, voordat de toets weer even vertrouwd aanvoelt als gewoonlijk. Soms even doorbijten maar het is ook wel bevredigend. Een frisse kijk op de materie.

In de zomer zoeken we gewoonlijk met ons gezin de camping op. Meestal Frankrijk, maar dit jaar Beieren.
Twee verschillende plekken die we niet kenden, dus in die zin, zoals elk jaar, wel een avontuur.
Een paar boeken mee, natuurlijk, in de hoop op voldoende tijd om ze te kunnen lezen.

Vooral licht verteerbare kost, maar dit keer ook Doctor Faustus van Thomas Mann. Ik was een paar maanden geleden halverwege gestrand, en wilde een poging doen de eindstreep te halen. En met succes. Dat ik de laatste hoofdstukken las op een camping onderaan dezelfde berg waar Hitler ooit zijn buitenhuis had, in Berchtesgaden, was een merkwaardig toeval, waar de schrijver niet ongelukkig mee zou zijn geweest. Mooie gebied overigens. En we konden op de camping profiteren van een direkte busverbinding met Salzburg, aan de andere kant van de grens. Tijdens een bergwandeling hadden we het al van verre zien liggen.

De Festspiele stonden op punt van beginnnen.Yannick zal vast in de stad geweest zijn, maar die ben ik niet tegen het lijf gelopen. Wel vele honderden, duizenden andere mensen. Toch is het leuk weer even te zien waar Mozart geboren is en rond liep, de kerken waar hij gespeeld heeft. Een gevelsteen meldt dat Biber hier ook werkte.

Op buitenlandse tournees probeer ik vaak een enkel boek te kopen, een bruikbaar souvenir, als ik de taal van het land kan lezen tenminste. Op vakantie komt dat er eigenlijk zelden van, maar nu viel mijn oog op een etalage in Salzburg. Een paar boeken over de legendarische dirigent Carlos Kleiber lagen bij elkaar. Hij zou op 3 juli tachtig jaar zijn geworden, als hij nog geleefd had, en dat weten ze daar op waarde te schatten. Een dikke biografie lag er, maar ook een studie van musicologe en dirigent Christina Drexel. In dit gloednieuwe boek doet zij een poging te achterhalen waarin de uitzonderlijke kwaliteit van Kleiber schuilde en hoe hij zijn resultaten wist te bereiken. Aan de hand van opnames, interviews met orkestleden, door hem betekende partijen, notities die hij voor de musici maakte etcetera schetst zij een beeld van een dirigent, die door veel collega's beschouwd werd als de beste. De kwaliteit van het boek kan niet beoordelen, maar de aanpak vind ik spannend genoeg en binnen vijf minuten sta ik met mijn aanwinst weer buiten.

Ik heb Carlos Kleiber helaas maar één keer zien dirigeren, bij het Concertgebouworkest, weliswaar in de Haagse PWA-zaal, maar dat was wel een van de meest indrukwekkende concerten die ik mij kan herinneren.
Hij zou nog een keer terugkomen in Amsterdam, en ik had al een kaartje (Brahms 2, Schubert 3), maar hij annuleerde.
Hij heeft vaker afgezegd dan gedirigeerd. En om vaak uitzonderlijke redenen, zie ook het in memoriam op de site van de Wiener Philharmoniker.
Hij beperkte zijn repertoire meer en meer. Een paar opera's, Tristan, Otello, Fledermaus, Bohéme.
En Der Rosenkavalier, die wij dit seizoen ook gaan doen.

Dat komt goed uit.

Herinnering

2010-07-04T14:13:00.000-07:00

Vorige week donderdag hebben we met het orkest de laatste noten van dit seizoen gespeeld.
Een seizoen waarin een hoop is gebeurd, vele mooie momenten meegemaakt, hard gewerkt. En dan is het ook echt even afgelopen. Ook voor deze blog blijkbaar, want ik heb het gewoon laten liggen.
Terwijl het vast beter voelt als ik het nog even afrond, voordat ik op vakantie ga.

De laatste dagen hebben we besteed aan een cd-opname voor BIS. Richard Strauss.

Ein Heldenleben was in februari tijdens de tournee door Noord-Amerika zo'n succes dat een opname voor de hand lag. Aangevuld met de Vier letzte Lieder, in april met Yannick uitgevoerd, biedt dat een originele koppeling. Allebei Strauss, maar uit totaal verschillende stijlperiodes, en een halve eeuw tijdsverschil.

De Vier letzte Lieder is een kroon op zijn werk, een soort van coda, na zijn laatste opera. De motivatie om te componeren ontbrak eigenlijk, maar stoppen kon hij ook niet. En op dat moment componeert hij, geïnspireerd door teksten van Eichendorff en Hesse, volgens sommigen de mooiste muziek uit zijn oeuvre.
Maar Ein Heldenleben is ook een soort kroon, een climax in zijn serie symfonische gedichten. En in zekere zin al een soort terugblik. Als hij 'Des Helden Friedenswerke' opsomt, komen bijna alle symfonische gedichten, op ingeneiue manier met elkaar verweven nog even langs. Tod und Verklärung klinkt ook weer aan het eind van zijn Vier letzte Lieder.

De herinnering, als gegeven, moet een belangrijk element in het artistieke werk van Strauss geweest zijn, en niet alleen in de periode dat hij oud is. Ik ken weinig componisten die dat gevoel zo overtuigend in muziek kunnen vertalen. 'Der Rosenkavalier', en dan vooral de rol van Die Marschallin, is daarvan een schitterend voorbeeld. En dat is een opera waar ik zelf ook mooie herinneringen aan heb, maar waarvan ik nu vooral een hoogtepunt van komend seizoen verwacht. Meer dan een maand lang bezig met die geniale partituur, onder de bezielende leiding van Simon Rattle!

Bij de opnames van Heldenleben komen herinneringen aan de concerten in Amerika boven. En dan blijkt dat Yannick zijn visie op het stuk al weer verder ontwikkeld heeft. Vooral in de klank en sfeer van de laatste bladzijden. Maar ook herinneringen aan 'Le voix humaine' van afgelopen maand. De telefoon die nu werd gebruikt in het contact tussen dirigent en opname-leider leek wel erg veel op die van de wanhopige vrouw
bij Poulenc, en menig citaat van Cocteau bleek zich in het geheugen te hebben vastgezet.

Mooie herinneringen en hoge verwachtingen voor volgend seizoen vol boeiende en inspirerende producties, waarvan ik waarschijnlijk op deze plek wel weer verslag zal doen.
Maar eerst een paar weken rust en bijtanken.

Philadelphia

2010-06-18T08:15:00.000-07:00

We werden als orkestleden afgelopen weekend al op de hoogte gesteld dat er iets stond te gebeuren in de carriere van onze chefdirigent. Details werden niet genoemd en mochten ook niet naar buiten komen, voor het moment van publicatie. Maar het was ons natuurlijk niet onbekend van welke kanten er interesse was voor Yannick.
In de cellokamer werd al voorspeld dat we later die avond, op de borrel om het seizoen af te sluiten, zouden worden getracteerd op toastjes met Philadelphia.

Een delegatie van het Philadelphia Orchestra had al meerdere concerten van ons met Yannick bezocht en zij zijn al jaren op zoek naar een definitieve opvolger van Christoph Eschenbach, die daar geen gelukkige periode heeft gehad. De beide (!) keren dat hij het orkest daar dirigeerde had hij enthousiaste recensies en zijn naam klonk steeds vaker in de pers, samen met die van Vladimir Jurowski, als toekomstige chef-dirigent.
Ik vermoed dat hij inmiddels ook hoog op de verlanglijst staat van de Metropolitan Opera, maar daar is waarschijnlijk nog geen zoektocht gestart naar de opvolging van James Levine. Dat zal ook samenhangen met de ontwikkeling van diens gezondheid.

De vraag voor ons is nu of we blij moeten zijn dat onze chef door een ander orkest wordt ingepikt.
Dat hangt dan van een aantal zaken af.

Zijn functie gaat pas over twee jaar echt in werking, maar tegen die tijd zal hij veel van zijn tijd daar spenderen. Gelukkig heeft hij net bij ons bijgetekend tot 2015. Samen met zijn functie als vaste gast bij de London Philharmonic en zijn eigen orkest in Montreal lijkt er dan weinig tijd over te blijven voor gastdirekties bij andere toporkesten, zoals Berlijn en Wenen, of de operahuizen die hem graag willen hebben. Hoewel, als hij zijn zomers gebruikt om in Salzburg bij de Festspiele opera te doen, zoals de Don Giovanni met de Wiener Philharmoniker in augustus, dan passen er toch heel wat weken in een jaar.

Het Philadelphia Orchestra is een van de 'big five', volgens traditie de vijf top-orkesten van de Verenigde Staten. En traditie hebben ze daar zeker. Een orkestklank, die is gevormd door Stokowski, welbekend van zijn optreden in Fantasia, en verder ontwikkeld door de vele jaren met Ormandy. De strijkersklank is hun grootste troef. De laatste jaren hadden ze met hun dirigenten en hun management wat minder geluk, maar die kwaliteit zit vast in de genen van het orkest. En ik denk dat wij daar ook van kunnen profiteren. Ik herinner me de keren dat Gergiev bij ons dirigeerde, aansluitend aan concerten met de Wiener Philharmoniker. Onvermijdelijk gaat de klank van een orkest in de oren en het voorstellingsvermogen van een dirigent zitten, en daar konden wij ons voordeel mee doen. Ik verwacht dat dat bij Yannick ook gaat gebeuren.
Bovendien kan ik me voorstellen dat we eerder door zalen in het buitenland worden uitgenodigd als we met een dirigent komen, die ook in Amerika zo hoog in aanzien staat.

Ik kan Yannick van harte feliciteren met een glansrijke toekomst voor de boeg.
En het Rotterdams Philharmonisch, die een paar jaar geleden een toen nog verrassende keuze hebben gemaakt, die inmiddels door de internationale muziekwereld volop ondersteund wordt.

En het Rotterdamse publiek dat nog jarenlang kan genieten van de activiteiten van een van de topdirigenten van zijn generatie.

Naar verluidt is hij vandaag in Philadelphia om zijn contract te ondertekenen, dirigeert hij zondag een derde concert met de Achtste Mahler in Montreal en staat hij dinsdag weer bij ons in de Doelen, voor de opnames van een nieuwe cd. Welcome home, Yannick.

Applaus

2010-06-14T13:08:00.000-07:00

Een van de merkwaardige gewoontes in ons concertbedrijf is dat applaus na afloop van een gespeeld werk.
Als publiek moet je tijdens de muziek stil zijn en je kunt laten horen dat je weet dat het afgelopen is door te gaan klappen. Sommigen nemen dat zeer letterlijk en verliezen geen seconde na de laatste noot, wat vaak afbreuk doet aan de stilte na de laatste noot, die misschien nog wel belangrijker is dan de klank, voor de afronding van het stuk.
Met applaudiseren op de verkeerde momenten laat je zien dat je niet weet hoe het hoort, af althans dat 'je er niet bij hoort'. In de opera mag je na een mooie aria nog wel klappen, bij een symfonie wacht je tot na het laatste deel. Er zijn beruchte voorbeelden als de Pathétique van Tsjaikovsky, waar dat altijd misgaat. Het einde van het voorlaatste deel klinkt te overtuigend als afsluiting.

Het zijn natuurlijk allemaal maar van die regels, die eigenlijk niet zo belangrijk zijn. Belangrijker gemaakt worden dan ze zijn. Alex Ross heeft onlangs in zijn blog The Rest is Noise geïllustreerd hoe tijdgebonden zoiets ook is.
Een gemeend applaus is altijd welkom, maar mensen mogen van mij hun enthousiasme ook op een andere manier uiten. Desnoods tijdens de muziek, als het niet storend zou zijn.

Bij Domestica Rotterdam hebben we de laatste jaren vooral gemikt op uitvoeringen, voorstellingen waarbij de spanningsboog vastgehouden wordt en er geen aanleiding gevonden wordt om te onderbreken door te klappen. Aansluitingen van muziek en tekst moeten daarvoor goed getimed worden. Net als de manier waarop musici opkomen en afgaan.
Dat wordt komende woensdag in de Laurenskerk ook weer een uitdaging.

We hebben in Fred van der Hilst een prachtige acteur, met een mooie diepe stem, die de aandacht zeker vast kan houden. En de opbouw van het programma qua muziek lijkt ook te kloppen. We beginnen met één musicus en eindigen glorieus met alle 25 spelers, als ik goed geteld heb.
Maar er moet nogal wat verplaatst en bewogen worden, dus het wordt toch weer spannend.
Met na afloop de inmiddels traditionele nazit met lekkere hapjes.
Na de Lof de Lust zullen we maar zeggen.
Woensdagavond in de Laurenskerk.

Witte zwanen

2010-06-10T13:58:00.000-07:00

In de week dat de Partij van de Dieren weer met twee zetels in het parlement is gekomen, verrassen wij ons publiek in de Doelen met vogelgeluiden. Niet, zoals bij Messiaen, alleen verwerkt in muzikale motieven, hoewel die er ook bij zitten, maar vooral uit de luidsprekers. Van tevoren opgenomen en door slagwerker Ronald Ent op aangeven momenten van een cd afgespeeld.
Fins componist Rautavaara verwerkte deze techniek in zijn Cantus Arcticus en dirigent Ticciati koos dit wat ongebruikelijke, enigszins meditatieve stuk, als tegenhanger voor de Vijfde symfonie van Sibelius. Het tekent de nieuwsgierige instelling van de dirigent.

Finse muziek is hier nooit heel populair geweest maar met zo'n combinatie moet je het publiek toch om kunnen krijgen. Bovendien blijken zwanen een belangrijke rol in de ontstaansgeschiedenis van de symfonie. Een vogelprogramma dus. Maar de symfonie zit vol natuurkracht.
Een interessant verhaal over die zwanen en de rest van de symfonie is elders op internet te vinden:
http://inkpot.com/classical/sibsym5.html.

Maar interessant is het zeker ook om Robin Ticciati bezig te zien. Prachtige bewegingen, die passen bij de bijzondere textuur van die Sibelius. Voor de liefhebbers misschien een aanrader om na de pauze achter het orkest te gaan zitten.

Met die Sibelius volgt hij trouwens een interessante traditie bij het Rotterdams Philharmonisch. Als ik me goed herinner en goed geïnformeerd ben was dit het werk waarmee zijn mentor Simon Rattle meteen een grote eerste indruk maakte. Ook Yannick begon zijn allereerste repetitie bij ons met Sibelius.
Beide dirigenten hebben zich internationaal inmiddels bewezen en zijn nog steeds met ons verbonden.
Van Ticciati verwacht ik hetzelfde.
Dus wie later wil zeggen dat hij erbij is geweest, moet dit weekend naar de Doelen. Of je nou van vogels houdt of niet.

Ventielen en snaren

2010-06-08T23:53:00.000-07:00

Nauwelijks hebben we afscheid genomen van het Onafhankelijk Toneel of we zitten alweer met een andere regisseur te repeteren. Serge van Veggel hebben we gevraagd om onze nieuwe serie Lof & Lust in de Laurenskerk te regisseren. Na de positieve ervaringen van vorig jaar, toen we ook vier programma's maakten in een combinatie van muziek en tekst, hadden we behoefte aan een sturende kracht die van enige afstand kan zorgen voor een lopende voorstelling. En gelopen wordt er nu ook volop.

Twaalf tromboneleerlingen van Codarts worden door Serge naar alle hoeken van de kerk gestuurd om vervolgens toch samen te moeten spelen, al dan niet geleid door Wim. Het is een prachtig effect. We hebben onderzoek gedaan naar de meerkorigheid zoals die in Venetië in de 16e eeuw is ontwikkeld. De Nederlander Willaert heeft op dat gebied veel gedaan in de San Marco. Opmerkelijke conclusie was dat van symmetrie in de opstelling zelden sprake was, en wij kunnen in de Laurens dus ook onze gang gaan. Hoe ver kun je gaan in het laten horen van de ruimte zonder dat het uit de hand loopt? Uiteindelijk zullen we met dertien trombones en negen strijkers, verdeeld in vier groepen, een Gloria van Gabrieli laten galmen. Veel glorieuzer kan het toch niet worden.

We hebben ons ook aan Bach en de Kunst der Fuge gewaagd. Het was spannend om te merken hoe halverwege een Contrapunctus de klank van trombones wordt overgenomen door de strijkers. Zou het werken? Er zaten nog wat fouten in de bewerking. Ook daar is zo'n repetitie voor bedoeld. Maar ik ben ervan overtuigd dat dat heel mooi kan worden.
Volgende week zal de voorstelling, inclusief de tekst en bewegende beeld, pas echt gemonteerd worden, maar de vooruitzichten zijn goed.

De Toverdrank (5)

2010-06-07T09:31:00.000-07:00

En toen was de ketel met Toverdrank weer even leeg.
Tot september, want dan gaan we weer een serie voorstellingen geven.
Daarom konden we gisteren met een goed gevoel afscheid nemen van elkaar.

Het publiek in een meer dan uitverkocht huis was geroerd en zeer enthousiast. Ook mevrouw Martin, de weduwe van de componist, was vol lof.

Over de pers hadden we de afgelopen week weinig te klagen. "Een juweeltje van een voorstelling"(Telegraaf), "uitvoering fenomenaal" en "hartverscheurend" (NRC), "everything works. See it if you can."en "Intensity through intimacy" (Financial Times). De recensies logen er niet om.

Terechte complimenten voor Mirjam en Gerrit, die dit weekend ook al indruk maakten met hun regie van "Le voix humaine" bij het Rotterdams Philharmonisch. Beide avonden werd de Grote Zaal van de Doelen bijna afgebroken voor Cora Burggraaf. Ik heb huilende mensen gezien.
Ook bij "Le Vin Herbé" weten ze diepe emoties naar boven te halen. Overigens geholpen en ondersteund door de choreografie die Ton Lutgerink voor de zangers bedacht had. Zeker bij deze sobere muzikale stijl van Frank Martin is dat extra belangrijk.

Met Domestica gaan we meteen door met de voorbereidingen voor onze eerste aflevering van Lof & Lust in de Laurenskerk, wat heel spannend gaat worden.

Bij het orkest hebben we de laatste concerten van het seizoen met een prachtig programma en de absolute top op het gebied van dirigent en solist. Echt iets om naar uit te kijken!

Opera aan de Maas

2010-06-03T00:43:00.000-07:00

Het was goed om weer te merken hoe geschikt de zaal van het OT is voor kleinschalig muziektheater, voor kameropera. Een betrekkelijk kleine zaal, en dat was voor Frank Martin ook de ideale ruimte voor Le Vin Herbé.

En een echt operatheater, in de traditionele zin, mist Rotterdam nog.

Het leek er even op dat het nieuwe Luxortheater die leemte zou kunnen invullen, maar de programmering daar is toch hoofdzakelijk een andere richting opgegaan.
Dat Rotterdam toch een stad is waar opera een plek kan vinden blijkt nu weer bij de Operadagen, met een verscheidenheid aan aanbod op zeer uiteenlopende locaties. Opera is natuurlijk duur, hoewel je daar vele gradaties in hebt. Maar opera is zo prachtig, als het goed gedaan wordt, juist ook door dat samengaan van die verschillende disciplines in dat ene dramatische verhaal. En het is zo belangrijk dat ook dat genre een levendig onderdeel uitmaakt van het culturele leven in deze stad.

Ook in de Doelen geeft Neil Wallace op dat gebied steeds weer nieuwe impulsen. De verbouwde Grote Zaal biedt nu veel nieuwe technische verbeteringen, maar er is ook een dosis fantasie nodig om van een concertzaal een theater te maken. En ik moet toegeven dat de semi-scenische uitvoeringen van Mozart-opera's in het Amsterdamse Concertgebouw, door John Eliot Gardiner, tot mijn mooiste opera-ervaringen behoren. En waarom zou je dat resultaat niet kunnen bereiken in de Doelen?

Deze week leveren we daarvoor een bijdrage met Philharmonisch in een Franse double-bille met Yannick.
Een vroege Debussy, met veel invloeden van andere componisten maar ook al een duidelijke eigen stem. Massenet, Wagner natuurlijk, maar zelfs Puccini meen ik te horen. En wat voorbodes van Pelléas et Mélisande. De drie zangers staan voor het orkest en bewegende beelden op een groot scherm laten het verhaal van de verloren zoon in computer-animatie zien. Als ik het goed begrepen heb gebeurt er ook nog iets met acteurs in een decor achter op het podium, maar dat hebben we nog niet gezien. Muziektheater in de concertzaal.

Wat we al wel gezien hebben is Cora Burggraaf, die in datzelfde decor de hoofdrol in een Franse jaren 50 film speelt. Ze zingt met ons Le Voix Humaine van Poulenc, en wordt tegelijkertijd op beeld opgenomen en op het grote scherm vertoond. Een prachtige rol op een briljante tekst van Cocteau, die op dit moment ook als gesproken theaterstuk door het land tourt. Bij Cora Burggraaf vergeet je bijna dat ze zingt, zo sterk werkt haar persoonlijkheid op het witte doek. Geen verloren zoon in dit verhaal, maar een verloren geliefde, die aan de andere kant van de telefoonlijn hangt.
En een aanwinst voor de opera in Rotterdam.

De Toverdrank (4)

2010-05-30T13:01:00.000-07:00

We hebben inmiddels de generale repetitie gehad en gisteren een eerste uitvoering.
De premiere was het nog niet want die staat voor morgen gepland, maar het zat helemaal vol. Een groot aantal buitenlandse bezoekers was in Rotterdam voor een bijeenkomst van Opera Europa. Mensen die er verstand van hebben, dus. En mensen die het konden waarderen, zo bleek uit de aandacht tijdens de voorstelling en het enthousiasme na afloop.
Zelf hadden we ook het gevoel dat we een sprong voorwaarts hebben gemaakt.
Dat gaat dan natuurlijk niet meer over de vraag of noten zuiver zijn en op hun plaats, of het samenspel klopt, allemaal al lastig genoeg, maar vooral over spanningsopbouw, over het overbrengen en doseren van emoties. Dat proces begint eigenlijk pas goed bij de uitvoeringen voor publiek.

Dan merk je ook hoe knap Martin dat gecomponeerd heeft. De afwisseling van koorgedeeltes en solo-scenes lijkt allemaal te kloppen. Ik weet niet hoe, maar hij heeft een balans gevonden die werkt. Elke scene, elk tableau heeft zijn eigen spanningsboog, met vaak een climax in de tweede helft. Meestal eindigt het zacht, met een diminuendo, om plaats te maken voor de volgende. Een uitzondering is de openings-scene van de Derde acte, waar de lage strijkers en piano met een groot accent juist een uitroepteken neerzetten: Tristan heeft met zijn trouwbelofte zijn eigen doodvonnis getekend.
En merkwaardig genoeg ook de Epiloog, die wel zacht eindigt, maar zonder weg te sterven. Positief, naar de toekomst gericht. Het laatste woord is 'amour'.
En dat laatste accoord is B majeur. Gewoon tonaal. Hoewel de terts als het ware verstopt zit in een enkele vioolstem. Toevallig - meer zal het toch niet zijn? - eindigde Wagner zijn Tristan und Isolde met precies dezelfde harmonie. Ik moet toegeven dat ik naar meer overeenkomsten gezocht heb, maar beide werelden liggen toch erg ver van elkaar verwijderd. Zowel in muzikale taal als in de keuze van welk gedeelte van de oude legende verteld wordt. De misschien wat verwarrende aanwezigheid van een tweede Iseut bijvoorbeeld, is bij Wagner afwezig.

Een van de meest ontroerende momenten, juist door de ervaring van die spanningsboog, door het gevoel dat het verhaal bijna afloopt, is voor mij het slot van de Eerste acte. De golvende zee uit het 2e tableau keert terug, nu in een rustiger tempo. Het koor zingt unisono over het vallen van de avond en de geliefden die zich aan elkaar hebben overgegeven. Ook hier eindigen ze met 'amour', maar het allerlaatste woord is aan de instrumenten, molto espressivo. Zo klonk het slot van de eerste versie, toen Martin de andere actes nog niet toegevoegd had. Na het heftige verloop van de scene, waarin Iseut zichzelf verwijt dat ze Tristan niet gedood had toen het kon, ze elkaar vervolgens kussen en Branghien waanzinnig wordt van schuldgevoelens, voelt dit bijna als de coda van een Bruckner-symfonie.
Hoe doet Frank Martin dat, met zulke eenvoudige middelen?

Champs-Elysées

2010-05-24T14:03:00.000-07:00

Er is de laatste jaren een hoop veranderd in het reizen naar het buitenland met het orkest.
Kreeg je vroeger een envelop met Franse franks, Duitse marken of Amerikaanse dollars bij aankomst, tegenwoordig kun je in veel landen met Nederlands geld betalen en voor de rest loop je maar even langs een geldautomaat, want het séjour is al naar je rekening overgemaakt. Vliegreizen worden steeds omslachtiger en tijdrovender en naar huis bellen is een peulenschil. Sommige collega's kunnen nog vertellen over de lange wereldreizen waarin nog brieven aan de familie werden geschreven!

Afgelopen woensdag hoorde je tientallen gsm's en iPhones toen we met de Thalys de Belgische grens passeerden, op weg naar Parijs. We hadden ze niet nodig om de grensovergang te markeren, want de trein hield er op dat moment ook mee op. 'Logistieke problemen' heette het. Misschien een Belgisch plaagstootje om die Westerschelde uitgediept te krijgen? Ook de Franse grens passeren we niet ongemerkt en uiteindelijk rijden we met bijna anderhalf uur vertraging Gare du Nord binnen. Nog steeds binnen de vier uur overigens, dus ook met dit ongemak een ideale manier van reizen. Maar er blijft weinig tijd over om te eten en ons voor te bereiden op de repetitie en het concert in het Théatre des Champs-Elysées. Ik had zelfs nog de hoop even een blik op een Turner-tentoonstelling in het Grand Palais te kunnen werpen. Maar de lange rij deed bij mij alle hoop laten varen. Tijd voor een lekkere salade in de bar tegenover de zaal is een aantrekkelijk alternatief.
De ober blijkt al op de hoogte van de komst van het Rotterdams Philharmonisch en reageert zeer enthousiast. Misschien weet hij ook dat we de komende seizoenen nog vaker terugkomen, dus dat een warm welkom ook in zijn belang is, maar toch voelt het goed. We zullen ons best doen hier een trouw en enthousiast publiek op te bouwen.

De trekker van vanavond is top-fluitist Emanuel Pahud, die vorig seizoen met ons een cd opnam vol opera-bewerkingen. Heerlijke melodieën uit opera's als Rigoletto, Freischütz en Carmen, voorzien van virtuoze variaties waarvan we er hier een paar spelen. Maar minstens zo enthousiast reageert het publiek op onze eigen Juliette Hurel, die in de Rigoletto-fantasie de andere solo-partij voor haar rekening neemt. Ze doet dat inderdaad heel knap, en speelt hier een soort thuiswedstrijd. Net als Julien Hervé, met zijn expressieve tegenspel in Lenski's aria. 'quelle clarinette!' heet het in de juichende cd-recensie in Classica, een Frans muziektijdschrift.

Maar misschien kwam de volle zaal ook wel door de groeiende reputatie van Yannick. Hij kan hier weer zijn, en onze, veelzijdigheid laten zien. Niet alleen als energiek Beethoven-dirigent en als meevoelende begeleider, maar ook als Ravel-interpreet. Op historische bodem. Dit theater werd ooit bijna afgebroken door het publiek bij de beruchte premiere van Stravinsky's Sacre du printemps in 1913. En zeven jaar later was dit het toneel van de premiere van de balletversie van Le tombeau de Couperin van Ravel.
Het Parijse publiek van nu kon onze Ravel waarderen. We gaven hen met een avond die, inclusief pauzes en toegiften bijna drie uur duurde waar voor hun geld. Het zou weleens eens een mooi begin van een lange en bevredigende artistieke verbintenis tussen Rotterdam en Parijs kunnen zijn.

De Toverdrank (3)

2010-05-19T01:17:00.000-07:00

Het was de bedoeling dat we maandag zouden beginnen met alle zangers en instrumentalisten om grondig door alle scenes van de partituur te gaan en de muzikale afspraken vast te leggen. De zangers hebben dat natuurlijk al grotendeels gedaan, maar ze zullen zich nu, met ons erbij, toch weer in een heel ander klankbeeld moeten inpassen. Wim krijgt deze repetities als dirigent alle ruimte en de regisseurs houden hun mond.

Maar een rokende vulkaan op IJsland verhindert twee solisten om vanuit Engeland op tijd in Rotterdam te zijn.
Rokende vulkanen passen misschien wel bij het Cornwall in de tijd van Tristan maar in combinatie met gesloten luchthavens lijkt het typisch 2010. Of zouden we daar nog jaren last van hebben?

We gaan natuurlijk toch aan de slag en komen een heel eind. Zeker als de volgende dag de cast compleet is.

Je merkt meteen de voordelen van werken met zo'n kleine groep, waar individueel veel interactie mogelijk is. Veel van de vaak lastig te intoneren vocale lijnen zitten ook in onze stemmen, en vooral Laurens (1e viool) krijgt regelmatig een zanger aan zijn zijde om die overeenkomsten goed te kunnen horen. Die gelegenheid is er nu nog, want straks moet er geacteerd worden en worden de afstanden veel groter. Dat betekent ook dat de klankbalans die we nu bereiken tegen die tijd wel weer flink verstoord kan zijn.
Wij ontdekken waar we het risico lopen de zangers te overstemmen, maar dat is niet zo vaak. Frank Martin heeft zijn partituur vakkundig geïnstrumenteerd, en de solisten beschikken allen over meer dan voldoende volume. Vaker moeten we ons best doen om zelf goed hoorbaar te zijn.

Deze setting biedt de mogelijkheid om muzikale verzoeken te bespreken en suggesties uit te proberen.
Vooral tenor Philippe Do, onze Tristan, heeft duidelijke ideeën. Over zijn rol, maar ook over hoe onze bijdrage daarin past. Middenin zijn grote scene in de tweede acte, zit een korte cellosolo, dolce cantabile. Hij wil dat ik meer vrijheid, meer tijd neem om het neer te zetten. Hij beschouwt mijn melodie als aanleiding voor zijn volgende gedachte, waarin Tristan zich realiseert dat zijn geliefde Iseut als koningin naast zijn oom Marke moet zitten, niet met hem in armoede in een hutje in het bos, en dat hij haar moet laten gaan. Tristan die reageert op wat er (in de muziek) gebeurt, een interessante invalshoek.
Ik neem en krijg nog niet meteen de gewenste ruimte, maar weet welke richting hij op wil.

(Voor wie redelijk gedetailleerd het verhaal wil lezen is er een helder overzicht per scene in het Duits op de website van de Zeitgenössische Oper in Berlijn: www.zeitgenoessische-oper.de/Vin/information.html)

De komende twee dagen zijn de zangers weer aangewezen op een enkele pianist, want het RPhO reist, met ons, op en neer naar Parijs voor een concert in het Théatre des Champs-Elysées. Philippe, die daar woont, geeft me nog wat adressen waar je goed kunt eten en drinken. Niet onbelangrijk bij dit soort korte uitstapjes.
Vrijdag zal ik hem vertellen wat we er mee gedaan hebben.
Zouden we dan al kostuums kunnen zien?

De Toverdrank (2)

2010-05-16T05:15:00.000-07:00

Deze week heb ik alvast de gelegenheid aangegrepen te bekijken hoe onze enscenering van Le Vin Herbé eruit gaat zien. Er was een doorloop gepland, die, ondanks een wegens ziekte afwezige hoofdrol, op donderdag inderdaad doorging. Zonder de strijkers, anders had ik zelf moeten spelen.

Want in veel opzichten is dit een operaproductie als alle andere: in het begin van de repetitieperiode wordt gebruik gemaakt van een pianist die de instrumentale partijen tot klinken brengt. Een vak apart, waarbij ook van je verwacht wordt dat je zangpartijen meezingt als ze missen of verkeerd inzetten. Andrew Wise doet dat erg knap en met verve. Ongewoon was, dat we al een keer als instrumentaal ensemble met de zangers het werk hebben doorgespeeld, maar voor het echte werk komen wij er pas bij als de regisseurs en de dirigent grotendeels hebben bepaald wat er op het podium gaat gebeuren.

Tijdens de voorstellingen zullen we op dat podium zitten, dus we kunnen meer volgen dan vanuit een orkestbak, maar het grootste deel van de tijd ben je toch bezig met je eigen partij. Veel aandacht voor het acteerwerk zal er niet kunnen zijn. Bovendien zullen we er rekening mee moeten houden dat we voortdurend in beeld zijn en voorkomen dat we de aandacht afleiden. Ik begreep overigens dat er al lange tijd wordt nagedacht over de kleur van onze kleding. Zo belangrijk zijn we dus.

Maar, nu ik de muziek inmiddels een beetje heb leren kennen, is het verhelderend het verhaal in de ruimte te zien. Martins oorspronkelijke opzet was een oratorium, waarbij de zangers statisch op een podium staan.
Zo klonk het vorig jaar ook bij Capella Amsterdam. Maar ik zie nu wel de winst van een enscenering. Niet eens in de eerste plaats bij de solisten, die nu kunnen acteren en over gebeurtenissen zingen die zich elders op het toneel afspelen, waardoor je het verhaal niet alleen hoort maar ook ziet. Maar zeker ook bij de passages waar de zangers als ensemble zingen. Die dubbele rol van de zangers, als individu en als 'koorlid', is een van de sterke en heel bijzondere aspecten van deze muziek. In deze enscenering zijn het individuen die moeiteloos in het geheel opgaan, met een prachtige koorklank, zonder hun eigen persoonlijkheid te verliezen. De bewegingen die ze als groep maken, de positie die ze soms ver van de solisten innemen, het werkt allemaal mooi dramatisch.

Voor mij persoonlijk was het ook zinvol om de overgang naar het 3e tableau van de 1e acte te zien. Martin schrijft daar een paar maten cello-solo, zonder begeleiding. Technisch gezien is het een 12-toonsreeks, die prachtig lyrisch opbloeit uit een lage Cis, bijna de laagste noot op een cello. Die Cis was overgebleven uit het vorige tableau, waarin wij de golvende zee laten horen, waarop de boot met Tristan en Iseut vaart. Golven met een voorkeur voor de toon d. Iseut heeft vergeefs geprobeerd zich in die golven te storten, ongelukkig met haar toekomstig lot als koningin van een vreemd land.
Vandaaruit zakken we dus een halve toon naar het derde tableau, waarin de boot stil is komen te liggen, bij een eiland, want het waait niet meer. De meesten verlaten het schip. Tristan blijft achter met Iseut. En een meisje wat hen, per ongeluk, de toverdrank laat drinken, met alle fatale gevolgen van dien.
En wat is dan de emotionele lading van zo'n cellosolo?
Het perspectief verandert, de beweging wordt stilgezet, misschien is er al een voorgevoel van naderend onheil, er wordt ingezoomd op de twee protagonisten. Of is het de brandende zon die hun dorst veroorzaakt?
Ik heb nu gezien wat ervoor en erna gebeurt, maar moet nog eens goed nadenken hoe ik dat kan verbinden. Of gewoon die noten mooi spelen?
We zullen het in het repetitieproces meenemen.

De Toverdrank (1)

2010-05-11T13:14:00.000-07:00

Ik weet nog goed dat Wim (Steinmann) me (bijna twee jaar geleden?) belde met de mededeling dat het Onafhankelijk Toneel 'Le Vin Herbé' van Frank Martin wilde programmeren en dat ze dat met ons wilden doen. Geweldig nieuws natuurlijk! Een nieuwe operaproduktie, en nog wel in een samenwerking waar we hele goede ervaringen mee hebben. Kwasi & Kwame hebben we gedaan in 2007. Mirjam Koen en Gerrit Timmers wisten toen in betrekkelijk korte tijd een hecht ensemble te vormen, waarvan je je ook als instrumentalist volwaardig lid voelde. Geen vanzelfsprekendheid. De sfeer was opperbest, de productie werd goed ontvangen en de zalen zaten vol. Zelfs de Stopera was twee keer uitverkocht.

Geweldig nieuws, dus!
Maar ik moet toegeven dat ik 'Le vin herbé' eigenlijk niet kende. De gekruide wijn, was een simpele vertaling, gebaseerd op mijn camping-Frans. Ik herinnerde me vaag wel dat het iets met het Tristan-verhaal te maken had, maar kon me geen voorstelling van de muziek maken. Zo raar was dat overigens niet. Ik kon maar één cd-opname vinden.
De muziek van Frank Martin kende ik vooral van de Ballade voor cello en piano, die ik tijdens mijn studietijd een aantal malen heb uitgevoerd, en Der Cornet, een prachtige vocale cyclus die ik nog met Sinfonietta Amsterdam op cd heb gezet. Ze spelen het toevallig deze maand weer in de Doelen. Niet meer met Jard van Nes, die dat destijds fenomenaal deed, maar met Christianne Stotijn, die dat zeker ook heel mooi zal doen.
Bij het RPhO herinner ik me alleen het Concert voor zeven blazers, pauken en strijkers, en dit seizoen speelde 440Hz de Fluitballade en de Etudes voor strijkorkest.
Gezien het feit dat Frank Martin zijn halve leven in Nederland heeft gewoond en tijdens zijn leven internationaal belangrijke pleitbezorgers had, valt er nog steeds veel aan promotie te doen.

Het beluisteren van de muziek maakte meteen nieuwsgierig. Het is geen stuk dat meteen alle geheimen prijsgeeft, maar dat we met iets bijzonders te maken hadden was wel duidelijk.
Vorig seizoen was er een (concertante) uitvoering van Capella Amsterdam en het Schönberg ensemble met Daniel Reuss, de dirigent die ook de cd-uitvoering dirigeert. Heel mooi gedaan, maar je merkt dat het lastig is om je aandacht vast te houden als je het verhaal niet kunt volgen. De tekst is essentieel in dit stuk. De muziek dient de handeling en de woorden. Dat zal in onze produktie geen probleem zijn.

We zijn ook nog, Wim, Gerrit Timmers en ik, op bezoek gegaan in het Frank Martin huis in Naarden. We werden daar zeer gastvrij ontvangen door mevrouw Martin, die, ondanks haar hoge leeftijd, uiterst levendig en gedetailleerd vertelde over haar man en zijn werk. Iedere componist mocht wensen dat er zo'n weduwe na zijn dood achterbleef. Aan het huis en het interieur is niets veranderd sinds het overlijden van de componist in 1974. Zijn vleugel, zijn potloden, zijn boeken en partituren. De wereld waarin hij de laatste helft van zijn leven doorbracht wordt zo enigszins tastbaar en inzichtelijk. Ik zie dat het OT een dergelijk bezoek ook voor haar bezoekers organiseert, en kan het geïnteresseerden alleen maar aanraden.

Intussen zijn we alweer een aantal maanden verder en zijn de repetities in volle gang. Het belangrijkste deel van mijn ontdekkingstocht zal nu beginnen. De interactie met de zangers, de werking van de spanningsboog tijdens de uitvoeringen, de keuzes van de regisseurs, de rol van mijn (cello)stem in het geheel, de relatie tussen de tekst van Bédier en de noten van Martin. Ik ben benieuwd.

Meimaand operamaand

2010-05-07T13:52:00.000-07:00

De maand mei belooft weer een mooie operamaand te worden.
Natuurlijk in de eerste plaats met de Rotterdamse Operadagen, die een uitdagend programma hebben samengesteld.
Maar ook met het orkest in de (Amsterdamse) bak bij DNO.
Yannick dirigeert zijn tweede produktie daar. De premiere van Turandot is vanavond, maar woensdag heb ik de generale repetitie kunnen zien.
Dat is het voordeel als je zo'n produktie vrij bent.

Ik mis daarmee wel de aparte sfeer van het theater, waarin talloze mensen samenwerken in één produktie, en natuurlijk de kans om eens een opera van Puccini te spelen. Maar in het orkest zie je niet wat de regie ervan gemaakt heeft. Een prachtige enscenering van Nikolaus Lehnhoff, die in 2002 veel indruk heeft gemaakt. Alle details lijken hierin te kloppen, hoewel ik niet alle symboliek kan duiden. Dat kan ook aan het verhaal liggen, dat niet zo aan mij besteed is. Het meest overtuigend, ook in deze enscenering, zijn voor mij die drie Commedia dell'arte figuren, Ping, Pong en Pang.
En de muziek natuurlijk, meeslepend gespeeld door het orkest. In een volle orkestbak, die ook nog gedeeltelijk werd gevuld door een lift waarmee zangers het podium op werden geheven.
Het is mooi dat Yannick gelegenheid krijgt zijn kwaliteiten als operadirigent, waarmee hij al grote indruk maakte in Salzburg en New York, ook in Nederland te laten zien.

En zelfs in Rotterdam. Want het orkest doet met hem ook nog een produktie voor de Rotterdamse Operadagen in de Doelen. Met drie verschillende regisseurs spelen we twee Franse opera's, van een jonge Debussy en van een rijpe Poulenc. De Doelen kiezen er steeds vaker voor om opera's scenisch of semi-scenisch op te voeren. Het orkest klinkt in de zaal zeker beter dan in een orkestbak, en als de mogelijkheden van de grote Doelen-zaal optimaal worden benut, kan er zeker iets moois ontstaan.

Iets moois gaat ook zeker ontstaan bij het Onafhankelijk Toneel, waar we woensdag een ander opera-projekt in gang hebben gezet. Geen orkest in de bak maar een kamermuziek-ensemble op het toneel.
Domestica Rotterdam, in dit geval zeven strijkers en piano, gaat daar met een twaalftal zangers het verhaal van Tristan en Isolde in de versie van Frank Martin laten horen en zien. Le vin herbé. De zangers zijn met dirigent en regisseurs al een paar weken bezig, maar woensdag hebben we voor het eerst met zijn allen de partituur doorgespeeld.

Een enkele scene kreeg al wat meer aandacht, zoals het moment, in de laatste acte, dat Iseut met haar schip in slecht weer terecht komt. Wij moeten allerlei lastige capriolen uithalen om de storm te verbeelden en voor de sopraan is het ook geen dagelijkse kost. Hier zijn nog wel wat problemen van balans en samenspel op te lossen, hoewel Yvette Bonner al veel van het drama wist over te brengen. Na afloop bracht een boottochtje over woelige baren ons bij dirigent Wim Steinmann, die thuis een borrel had georganiseerd voor alle betrokkenen. Een mooie gelegenheid om op het welslagen van deze onderneming te drinken en en saamhorigheid te bewerkstelligen. Want meer dan met een groot orkest zal het hierbij aankomen op intensief samenwerken, op het werk van een hecht ensemble. Maar daar maak ik me bij het OT geen zorgen over.
Ik verwacht op 29 mei een bijzondere premiere, maar voor die tijd zal er nog veel water door de Nieuwe Maas stromen. En dat levert vast nog wel wat stof voor deze blog op.

Deutsches Requiem

2010-05-02T06:51:00.000-07:00

Het gebeurt niet zo heel vaak dat er een dvd uitkomt van ons orkest, en voor BIS, een gerenommeerde cd-maatschappij, is het geloof ik de eerste keer dat ze muziek ook in beeld uitbrengen.
Alle reden om trots te zijn op de dvd van het afscheidsconcert van Gergiev in Rotterdam. Ik ben zelf niet in beeld, want ik zat niet op het podium op 25 mei 2008, maar heb wel mijn bijdrage achter de schermen kunnen leveren. Als musicus tussen de vakmensen heb ik mogen assisteren bij het kiezen van de beelden die uiteindelijk op het schijfje terecht zijn gekomen. Die vakmensen waren Christiaan van Schermbeek en Arne Verbrugh, die tijdens het concert de camera-mensen aanstuurden, en daarna, met de computer, verschillende versies van het ruwe materiaal maakten. In dat proces heb ik ook een aantal uren, met veel plezier en fascinatie, mogen meedraaien.

Als speler kijk je anders dan als documentaire-maker. Zeker naar Gergiev, waarmee ik inmiddels al vele jaren onder uiteenlopende omstandigheden vele verschillende stukken heb gespeeld. Dat geeft je een bepaald beeld van de karakteristieken en de kracht van zijn manier van dirigeren. En dat leverde interessante discussies op met Arne en Christiaan, met ook ieder hun eigen invalshoek, over de keuze van de beelden. Waarbij Christiaan zonodig de beslissing nam. Maar daarom staat mijn naam op de dvd onder de noemer 'editing'. En eigenlijk ben ik daar ook best trots op.

Muziek in beeld brengen is een aparte kunst. Het gebeurt vaak dat je moet constateren dat het resultaat geen meerwaarde heeft opgeleverd, dat een radio- of cd-opname eigenlijk een betere manier was geweest om van de betreffende uitvoering te genieten. Maar de beelden kunnen helpen om details van de instrumentatie te belichten. Instrumenten vallen meer op in het geheel als je ze bespeeld ziet worden. Zien is horen. En een bepaald spanningsverloop kan vertaald worden in het tempo van de beelden of de afwisseling van een totalen en close-ups. Hoe dergelijke elementen de manier bepalen waarop de kijker de muziek ervaart was erg boeiend voor mij om te ontdekken. Er zijn een aantal momenten die mij bijzonder dierbaar geworden zijn, maar daar kom ik later graag op terug.

Als ik het resultaat nu bekijk zie ik een regisseur aan het werk, die vertrouwd is met de muziek van Brahms. Maar ook met de dirigent en het orkest, die, met de beide solisten en het fantastische koor uit Stockholm, een prachtige uitvoering hebben gerealiseerd.

Het was een emotioneel en belangrijk moment in de geschiedenis van het orkest. Goed dat het op deze manier bewaard is gebleven.

Brahms heeft nooit een hele belangrijke plaats in genomen in de concerten die Valery in Rotterdam dirigeerde. Niet vergelijkbaar met bijvoorbeeld Strawinsky, Sjostakovitsj, Prokofjev of Mahler. Tot het laatste seizoen, waarin alle symfonieën en solo-concerten de revue passeerden. En, hoewel dat internationaal waarschijnlijk nog niet zo is doorgedrongen, heeft hij juist in dat laatste jaar laten horen dat hij zich ook in dit repertoire kan meten met de grootste dirigenten van nu. Ook dat laat deze dvd zien.

Ik geloof dat de verspreiding door BIS in Europa pas in juni begint en dan voor een hogere prijs dan waarop die nu via het RPhO te koop is, dus laat niemand aarzelen.

23 april

2010-04-24T12:15:00.000-07:00

Ik weet niet of toeval bestaat, maar soms is een samengaan van gebeurtenissen zo frappant, en elkaar versterkend, dat er een bedoeling achter lijkt te zitten.
Dat was gisteren zeker het geval.
23 april is de datum dat, twee jaar geleden, mijn jongste schoonzus overleed.
Niet helemaal onverwachts, maar natuurlijk veel te jong.
We hadden concert in Dortmund met Gergiev. Een Brahms-programma. Zoiets vergeet je niet meer.

De muziek die we dit jaar op 23 april met Yannick speelden is erg verbonden met de thema's van sterven en afscheid nemen. Niet alleen in de teksten van Hesse en Eichendorff die Strauss voor zijn Vier letzte Lieder gebruikte, maar ook in elke maat van Bruckners laatste, onvoltooide symfonie. Een onbedoelde, maar mooie manier, om al spelend aan haar en toen terug te denken. Tot zover kon ik het zien aankomen.

Wat ik een week geleden nog niet kon vermoeden was, hoe die connectie overschaduwd zou worden.
Want 23 april 2010 was de dag dat ik een vriend van mij naar zijn laatste rustplaats mocht begeleiden.
Door een krankzinnig fietsongeval uit het leven weggerukt, een vrouw en drie jonge kinderen achterlatend.

En zijn vrouw las Der Blütenzweig. Een prachtig gedicht. Van Hermann Hesse.
Hoe klein kan de afstand worden tussen de muziek en je leven?

Publiek heeft niets te maken met wat een musicus van binnen voelt.
Deze heeft als taak om te zorgen dat de emoties van de muziek goed overkomen.
En ik ben er niet van overtuigd dat dat beter gaat als je je laat meeslepen.
Maar ik heb wel gemerkt dat het jezelf dieper raakt als het zo dichtbij komt. En de herinnering, het Poco allegretto uit de Derde van Brahms toen, en September van Strauss nu, zal met de muziek verbonden blijven.

23 april was ook de dag dat het goede nieuws bekend werd dat Yannick heeft bijgetekend.
Dat belooft een mooie toekomst voor het orkest.
En als herinnering aan de periode met Valery is onlangs een dvd met een registratie van het afscheidsconcert verschenen. Ein Deutsches Requiem van Brahms.
Gergiev en Brahms, een bijzondere combinatie.
Daar kom ik zeker nog op terug.

Avondrood

2010-04-21T04:56:00.000-07:00

Een oude man, gedesillusioneerd wellicht, maar nog redelijk gezond en ongeschonden uit een periode van oorlog en culturele kaalslag gekomen, bovendien nog in het gezelschap van zijn vrouw, waar hij al een halve eeuw gelukkig mee getrouwd is.
In die situatie verkeert Richard Strauss als hij in 1946 poëzie van Eichendorff leest. Im Abendrot. Misschien niet voor de eerste keer. Maar deze keer ziet Strauss dat er muziek in het gedicht zit, dat er een lied van te maken valt. En wat voor een lied!
Zoon Franz zou tegen hem gezegd hebben, dat hij zich beter met het componeren van liederen kon bezig houden dan sombere discussies over de toekomst van de muziek.

En ongelooflijk wat er dan uitkomt. Waar haalt hij nog die inspiratie vandaan?
Je zou ernaast hebben willen zitten en meemaken hoe zo'n eerste accoord op papier komt. En begrijpen wat de emotionele lading van dat begin is, hoe hij de tekst vertaalt in klanken. Meer 'Freude' dan 'Not', zonder twijfel. Misschien wel het gevoel, de voldoening, als je na een steile klim eindelijk op de bergtop bent gearriveerd. En het uitzicht, ver weg, naar alle kanten, vertaald in de meest prachtige harmonieën. Ook dat zou ik graag hebben meegemaakt, meegevoeld, van de ene toonsoort naar de andere. Wie kon dat beter dan Strauss?

De tekst is natuurlijk een metafoor van twee oude mensen, terugblikkend op hun leven, wetend dat het leven bijna afgelopen is. In de zekerheid dat het goed is zo.
De romantiek in deze muziek was in 1946 een volstrekt anachronisme, maar dat maakt de kracht van de partituur bijna nog sterker. Strauss kon dit alleen maar schrijven met al zijn ervaring en in die fase van zijn leven. Niet gestoord door alle ontwikkelingen die inmiddels in de muziekgeschiedenis hadden plaats gevonden.

En het is een ontroerende liefdesverklaring aan zijn vrouw Pauline. Haar sopraanstem had hem al tot menig vocaal meesterwerk geïnspireerd en die kon hij nu nog een paar laatste keren ondersteunen, omarmen met een warme en meevoelende orkestpartij.
Want na 'Im Abendrot' volgden ook nog drie liederen op tekst van Hesse, samen uitgegeven als 'Vier letzte Lieder'. Maar juist dat eerste lied uit 1946, meestal uitgevoerd als laatste van de vier, is voor mij het grootste wonder. Ondanks de nobele hoornsolo in 'September' en de meeslepende vioolmelodie in 'Beim Schlafengehen'.
Het componeren heb ik niet mee kunnen maken, maar bij de uitvoering vrijdag in de Doelen zal ik er zijn en genieten.
Dorothea Röschmann zingt. Ik ken haar niet, maar de verwachtingen zijn hoog gespannen.

Wir sind durch Not und Freude
Gegangen Hand in Hand;
Vom Wandern ruhen wir
Nun überm stillen Land.

Rings sich die Täler neigen,
Es dunkelt schon die Luft,
Zwei Lerchen nur noch steigen
Nachtträumend in den Duft.

Tritt her und lass sue schwirren,
Bald ist es Schlafenszeit,
Dass wir uns nicht verirren
In dieser Einsamkeit.

O weiter, stiller Friede.
So tief im Abendrot,
Wie sind wir wandermüde -
Ist dies etwa der Tod?

Feest

2010-04-16T00:18:00.000-07:00

En dan is het weer voorbij.
En, hoewel het een groot stuk is, dat Schubert-kwintet, zeker met de herhaling van het eerste deel erbij, leek het maar even te duren. Één van de aardigste complimenten na afloop, vond ik de opmerking dat de spanning niet was ingezakt na het Adagio. Dat kan makkelijk gebeuren, na dat grootse en grote Adagio, gezien de lengte en in zekere zin luchtigheid van scherzo en finale. Maar juist ook de finale, waarin Kavakos zijn zigeunerbloed liet stromen, was voor mij een mooie tocht, met prachtige vergezichten en blikken naar binnen gericht. Die momenten, als de muziek afdaalt naar een pianissimo, zelfs pianississimo, zijn misschien nog wel het ontroerendst. Daar ging Leonidas heel ver in. En dat kan ook in de akoestiek van de Jurriaanse Zaal.
Kortom het was een zeer bevredigende en leerzame ervaring, maar ook een feest om te mogen meemaken. Er waren een aantal voor mij verrassende keuzes, zoals het tempo van het mineur-gedeelte van het Adagio of de streek in de openingsmaten van het Scherzo, die ik, met tal van andere details, nog eens goed op me zal laten inwerken.

Kavakos zal de komende dagen nog ontroeren in ongetwijfeld fantasievolle uitvoeringen van het Mendelssohn-concert. Daar kan ik helaas, vanwege de kamermuziekrepetities, niet aan meedoen, maar ik ga zeker luisteren, en verheug me dan ook op een virtuoze toegift.

Intussen zijn we alweer begonnen aan de voorbereidingen van het volgende feest: de Vriendenvereniging van het Rotterdams Philharmonisch bestaat 75 (!) jaar en viert dat maandag. Dat wordt natuurlijk een avond vol muziek. En een gelegenheid om als orkestleden te laten zien en horen hoe blij we zijn met zo'n trouwe en actieve vriendenvereniging.
Als cellogroep geven we alvast een voorzet voor de tour naar Zuid-Amerika, eind volgend seizoen, met swingende muziek uit Brazilië: Bachianas Brasileiras nr. 1. Dus toch ook weer een beetje Bach, hoewel je goed moet zoeken om die terug te horen.
Het wordt zeker een mooi feest!

Opmaat (Schubert V)

2010-04-12T00:20:00.000-07:00

Bij het luisteren naar verschillende uitvoeringen van een stuk blijkt steeds weer hoeveel keuzes er gemaakt kunnen worden. Zoals bijvoorbeeld ten aanzien van de opmaten.
Schubert heeft er in zijn kwintet een ongebruikelijk groot aantal gebruikt. Die staan weliswaar ritmisch duidelijk bepaald, maar kan toch qua nadruk, intentie, energie en zelfs lengte duidelijk verschillen. Het kan niet steeds hetzelfde zijn, want functie en gevoelslading veranderen voortdurend. Vergelijk bijvoorbeeld de 16de opmaat voor de afsluiting van de eerste frase met eenzelfde opmaat waarmee de opbouw vanuit pp naar ff begint, 16 maten later. Of die 16de in 1e viool en 1e cello voor hun obsessieve motief in de doorwerking, een ritme dat zo lijkt overgenomen uit het Heine-lied 'Der Atlas'. Hetzelfde ritme zit later ook in de 2e cello, maar dan als een soort 'walking bass'.

Ieder ensemble, iedere musicus maakt die verschillen, maar de een doet dat heel anders dan de ander. Het Amadeus Kwartet bijvoorbeeld geeft die korte opmaten vooral in het begin vaak wat meer gewicht, of althans meer lengte, misschien wel sprekender, dan de meeste anderen. En wat is dan Weens, voor zover je het belangrijk vindt om de afkomst van componist en compositie te laten horen.
Het laatste deel biedt daarvoor de meeste gelegenheid. Hongaarse en Weense thema's die zo uit de café's lijken weggelopen.

Tempo is een andere keuze die gemaakt moet worden, en de vrijheid daarin binnen een deel. Schubert gebruikt eigenlijk nooit metronoomcijfers in zijn instrumentale muziek, maar de meeste ensembles lijken tamelijk eensluidend in hun keuzes. Het scherzo moet heel snel, Presto, het Adagio heel langzaam. Het is vooral het heftige middendeel daarin, f mineur, waar de meningen uiteenlopen. Er staat geen tempowisseling, maar iedereen gaat in een hogere versnelling. Anner Bijlsma en zijn Archibudelli nog het minst, maar wat mij betreft niet het meest overtuigend. Ik weet niet goed welk karakter ze daar zoeken. Zij doen elders wel prachtige dingen op de vijf Stradivarius-instrumenten uit een museum in Washington.
De vertraging die ze aan het eind van de expositie maken, vind ik heel mooi. Schubert schrijft daar een diminuendo, een term die hij bijna niet gebruikt. Slechts twee andere plekken in dit kwintet; tegen het eind van het mineur-gedeelte van het Adagio en de laatste maten van het Trio. Voor de rest schrijft hij steeds een decrescendo als hij zachter wil. Een theorie is dat voor Schubert een diminuendo niet alleen een terugnemen van de dynamiek maar ook van het tempo betekende. Dat zou in deze drie passages heel goed kunnen.

Welke keuzes wij voor de uitvoering van dinsdag gaan maken zal nog moeten blijken.