Tristan 1

We zitten deze weken in de bak van het Muziektheater in Amsterdam met toevallig dezelfde partituur als exact 25 jaar geleden. Tristan und Isolde van Wagner. Een opera, volgens de componist: een Handlung, met het orkest in de hoofdrol en zonder twijfel één van de meest invloedrijke werken uit de muziekgeschiedenis. Ook een hoofdrol voor één bijzonder dissonant akkoord, al in de tweede maat van het stuk, dat pas een uur of vier later oplost. In meerdere opzichten een killer voor beide hoofdrolspelers. Een kwart eeuw geleden werd ik totaal overweldigd door de intensieve ervaring, de lastige partituur en de kwaliteit en de eisen van de dirigent. Simon Rattle was toen onze leidsman en van die leerschool profiteer ik nu nog steeds. We hadden veel repetities en meer voorstellingen. En het is heerlijk om daar nu, met alle andere ervaringen van de tussenliggende jaren weer mee aan de slag te kunnen. En daardoor ook met wat meer afstand.

Meer dan onze dirigent, vermoed ik. Hij beschouwt deze partituur als het beste, het mooiste, het grootste werk uit de muziekgeschiedenis, misschien zelfs de hele kunstgeschiedenis, en zal er dus alles aan doen om dat in onze uitvoeringen te realiseren. Dat is een mooi streven en tegelijk een risico, wat hijzelf ook onderkent overigens. Je kunt je er in verliezen. Met zijn leeftijd, hij liep een kwart eeuw geleden nog in de luiers, heeft hij al best een hoop ervaring opgedaan. Zelfs al wel een Tristan in eigen bewerking gedirigeerd. Het is behalve een uniek meesterwerk tegelijk een heel gevaarlijk stuk. Anekdotes daarover zijn er voldoende. Een spannend avontuur gaat het voor ons als orkest ook zeker weer worden. En persoonlijk hoop ik weer een stukje dieper door te dringen in de geheimen van deze muziek, door te spelen, door te luisteren en door te lezen in de partituur en wat anderen erover geschreven hebben.

Wagner heeft ons ook weer in dit stuk rijkelijk bedeeld met prachtige melodieën. De opening is helemaal voor ons. Vanuit de stilte en meestal ook de duisternis spelen wij drie magische noten voordat de houtblazers met onze vierde noot het beroemde Tristan-akkoord vormen. En de volgende expressieve melodie, het motief verbonden met de Tristans verliefde blik, is ook al weer helemaal voor ons, voordat de rest er in meegaat. Dat allereerste begin kan weleens eng zijn, met zulke lange stiltes ertussen. Zeker als een dirigent dat niet helemaal uitslaat. Rattle zal dat vast wel gedaan hebben, maar Gergiev bijvoorbeeld gaf veel meer ruimte voor twijfel, en dat leverde ook echt wel iets op. Het geheim zit hem vooral in de overgang van onze 'opmaat' naar het akkoord en het vervolg in de blazers. Er zijn mooie beelden vanuit de orkestbak in Bayreuth uit 1976, toen een van de grootste Tristan-dirigenten, Carlos Kleiber, daar wonderen verrichtte. Juist die flexibiliteit in tempo is hier goed in zijn beweging te zien: 

Natuurlijk hebben we dat Vorspiel ook vaak met andere dirigenten gespeeld in combinatie met de Liebestod, zoals dat meestal gaat. Tarmo vindt dat een slecht idee. De essentie van de opera, de tijd die het duurt en de moeite, de energie, om vanaf het begin tot het eind te komen wordt zo geminimaliseerd tot een paar minuten. En eigenlijk ben ik dat wel met hem eens. Gemakzucht van programmeurs en dirigenten, die de muziek toch graag laten horen? Terwijl Wagner ook een versie van het Vorspiel had gemaakt met een slot zonder die hele Liebestod. Richard Strauss maakte er in 1928 een opname van in Berlijn, die overigens ook heel mooi en misschien wel erg authentiek met tempi omgaat: 

Waarom zouden we die versie niet eens vaker kunnen uitvoeren? Er blijkt ook nog een uitgebreidere bewerking van Stokowsky te zijn met een groot deel van de nacht-muziek uit de 2e acte:

Maar waarom zou ik daar nu naar op zoek gaan? We zijn bevoorrecht met de kans om de opera een aantal malen in zijn geheel in het theater uit te voeren. En, zoals gezegd, met voor mij iets meer afstand dan de vorige keer. Iets meer ruimte om het als geheel te ervaren en stil te staan bij details. Om de muziek als vernieuwend te ervaren. En tegelijk ook de traditionele elementen te herkennen. Alleen al al die frases van vier maten die je tegenkomt als je je rusten moet tellen. 

Gelukkig Nieuwjaar

 Het was echt anders dan anders, deze nieuwjaarsdag. Meestal is het laat opstaan, nog wat van de overgebleven oliebollen bij de koffie en met een half oor bij de Strauss-walsjes uit Wenen op de achtergrond. Soms even een blik op de televisie om te zien wie er zaten te spelen en hoeveel vrouwen. Dit jaar zat ik geconcentreerd voor de buis. Het was anders.

Wat het anders maakte was dat we afgelopen maand nog in de Gouden Zaal speelden, dat ik de vorm van het houten podium herken, de onhandige lessenaars, het ruimtegebrek, dat ik weet hoe het er achter het podium uitziet en hoe makkelijk je vandaar de zaal in loopt. Dat daar iemand stond te dirigeren die ik goed ken en met wie ik al zoveel op allerlei podia heb meegemaakt dat ik met hem meevoel, meer dan met al zijn voorgangers. Dat daar in de zaal ook nog zijn familie zit, zijn ouders, zijn man, zijn manager, die we ook allemaal goed kennen. En die daar iets heel bijzonders meemaakten.

Mooi was dat dat bijzondere ook nog via het tv-scherm goed overkwam. Dat Yannick een keer aan de beurt zou komen lag voor de hand gezien zijn internationale status en zijn goede relatie met het orkest. Een belangrijk moment daarbij was blijkbaar een paar jaar geleden toen hij, ondanks een volle agenda, in New York concerten overnam die de gecancelde Gergiev had zullen dirigeren. De concerten gingen goed en het orkest was hem dankbaar. Hoe goed de relatie inmiddels is straalde van het scherm af. Wij kennen dat wel in Rotterdam, maar ik heb dat bij de Wiener nooit zo gezien. Yannick is misschien niet de eerste dirigent waar ik aan denk voor dit repertoire maar in dit programma werd elk nummer, elke wals of ouverture die vooraf de aandacht nauwelijks waard lijkt, een juweeltje. Zeker ook de Rainbow waltz van Florence Price. De inzet waarmee hier door dìt orkest op dìt moment het werk van een Afro-Amerikaanse vrouw werd uitgevoerd maakte het tot een emotioneel moment in het programma. En niet het enige. Er waren natuurlijk ook nog zijn toespraak over vrede, het zingen door het orkest, het meenemen van de hele zaal in de toegift en het aandeel van zijn man Pierre in de altvioolsectie op het podium waarmee grenzen werden beslecht en waar nog lang over zal worden nagepraat. De boodschap was vooral een teken van hoop, van de rol die muziek kan spelen in het verbinden van mensen en volken in een tijd dat dat zo ontzettend nodig voelt. De uitnodiging aan Yannick had niet op een beter moment kunnen komen. En wat een voorrecht dat we dan weer in april verder kunnen gaan op onze gezamenlijk reis in Wagner Ring-cyclus

Komende week luiden wij het nieuwe jaar in met Weense muziek en oliebollen. Wenen blijft weliswaar beperkt tot Schubert maar het Praag van Dvorak en Boedapest van Kodaly is toch ook niet ver weg.  Van Schubert spelen we weer eens de Onvoltooide. Zo'n stuk dat je denkt te kennen maar dat altijd weer verrast en ontroert. Ik heb in mijn column in Intrada geschreven over mijn jeugdorkest-ervaringen met dit stuk, niet wetende dat bij het lunchconcert op woensdag het RJSO ons komt versterken. Toch ook een goeie manier om een nieuw jaar mee te beginnen. Over die Onvoltooide had ik in mijn tekst natuurlijk nog heel veel andere dingen willen vertellen. Niet over de vraag of het stuk wel af is. Is er iemand die nog iets mist?  Maar de nummering is wel een merkwaardige zaak. We kenden hem altijd als 'Achtste', maar toen bleek dat er geen volwaardige 'Zevende' was moest deze symfonie voortaan met het nummer 7 door het concertleven, en de grote Symfonie in C dus als echte 8e. En misschien was dat laatste nog wel de grootste hobbel. Beide nummeringen worden nu door elkaar gebruikt maar de 'juiste' lijkt toch definitief het onderspit te gaan delven. 

Interessant is nog wel de theorie die dirigent Nikolaus Harnoncourt aanhangt. Hij gaat ervan uit dat de klassieke Weense componisten als Haydn, Mozart en Beethoven zich bij hun instrumentale muziek regelmatig lieten inspireren door literatuur. Tijdgenoten waren zich daarvan bewust terwijl een concrete inhoud onbelangrijk gevonden werd. Op basis van een ontdekking van Arnold Schering, alweer zo'n eeuw geleden, hoort hij in de Onvoltooide een vertaling van Schuberts allegorische vertelling uit 1822 Mein Traum. Het overlijden van zijn moeder en de onmogelijkheid om haar nog te zien speelt daarin een grote rol. Ik weet niet of onze dirigent Slekyte dezelfde theorie aanhangt. Misschien maakt het ook niet zoveel uit, maar het kan sommige luisteraars en spelers een handvat bieden. En in dat opzicht heeft Harnoncourt mij vaker geïnspireerd met zijn teksten en interpretaties. Ik heb Schubert van hem in het Concertgebouw gehoord en Mozart-opera's in het Muziektheater. Ook zijn Fledermaus in Amsterdam vond ik enerverend. En in de jaarlijkse reeks Nieuwjaarsconcerten vanuit Wenen vond ik hem misschien wel de meest interessante. Karajan was geweldig in 1987. De eerste keer dat ik serieus ging luisteren, Carlos Kleiber bereikte twee jaar later en nog eens in 1992 waarschijnlijk wel de top. In die traditie wist Yannick me afgelopen week onverwacht sterk te raken. Petje af voor onze ere-dirigent!

Namen leren (seizoensbrochure 7)

 Het is de hoogste tijd om dieper te duiken in mijn stapel seizoensbrochures. Er was even een tegenslag want 78/79 en 79/80 ontbreken in mijn stapel. Een teleurstelling, maar niet getreurd. Het wordt voor mij een sprong naar de tijd waarin ik regelmatig als publiek in de zaal zat, want in 1980 verhuisde ik van Middelburg naar Den Haag om daar aan het conservatorium te studeren. En de Doelen beviel me beter, om een aantal redenen, dan de Haagse PWA-zaal, waar het Residentieorkest meestal speelde. Ik zal deze brochure, nog steeds in de vorm van een affiche, vast op mijn studentenkamer hebben gehad om uit te kiezen waar ik heen wilde. En misschien ook wel om namen van orkestleden te leren en dan te zien wie er als solo-blazers waren ingedeeld. Dat ik later dat podium mijn thuis zou mogen noemen kon ik toen nog niet vermoeden.

Dat namen leren werd ons makkelijk gemaakt, want op acht foto's stonden alle orkestleden afgebeeld, ingedeeld per sectie: vijf voor de strijkersgroepen en dan nog hout, koper en slagwerk harp. Afwezigen, maximaal één per groep, staan in dit geval nog wel met naam genoemd. Een foto van chefdirigent David Zinman staat op de andere kant tussen de concertprogramma's, net als vaste gast Simon Rattle, met de intrigerende mededeling dat hij, wegens studieredenen, slechts één week aanwezig zal zijn. Kom daar tegenwoordig nog maar eens om. Dat jaar had hij gereserveerd om in Oxford Engelse taal en literatuur te studeren, wat hem tekent als mens en musicus. Geen haast om alle grote orkesten, die toen vast al in de rij stonden, te dirigeren maar rustig bouwen aan repertoire en een carrière, en daarbuiten. Ik kan me voorstellen dat zijn manager, Martin Campell-White, later de grote baas van Askonas Holt, daar een belangrijke rol in heeft gespeeld. En die ene week dirigeerde hij de Derde van Prokofjev, een nog steeds zelden gehoord werk. Ook dat was tekenend voor hem.

Zinman staat met veel programma's en een breed repertoire op de lijst. Fantastique, Wonderbaarlijke Mandarijn, Petroesjka, Mis van Schubert, Heldenleben (met Wiktor Liberman), Negende Beethoven, Brandenburgs Concert en niet alleen de Notenkraker maar ook het Sneeuwmeisje van Tsjaikovski. Alleen in de Z-serie ontbrak hij. Het vertrouwen in hem moet groot geweest zijn bij de planning van het seizoen maar volgens 'de kroniek' duurde dat niet zo lang. Al na drie maanden bleek dat hij niet zou verlengen (na 1 september 1982) en dat de samenwerking eigenlijk al heel moeizaam was.   

Van die concerten met Zinman heb ik er overigens, als ik het me goed herinner, niet veel gehoord. Wel het programma waarin Yo-Yo Ma debuteerde met zowel de Rococo-variaties en het Concert in D van Haydn. Ik zat niet ver van de solist en was meteen verkocht. Van de dirigent heb ik toen niet veel gemerkt. Overigens dirigeerde hij eerder in het seizoen ook al Alfred Brendel in twee pianoconcerten van Mozart, maar daar was ik niet bij. Blijkbaar een succesvolle formule. Dierbare herinneringen voor mij zijn Tennstedt met de Negende Schubert, fenomenaal! Vooral het Trio is me bijgebleven. Himmlische Länge. Het Gewandhausorkest kwam met Masur de Vijfde Beethoven spelen. Die had ik nooit eerder in de zaal gehoord. En ik herinner me nog de heel jonge Anne Sophie Mutter met de oude Ormandy. Toch ook een gebeurtenis.

En dan besef je dat ze tijdens dat seizoen op zoek moesten naar een nieuwe chef. Net zoals wij nu maar het zijn wel andere tijden. Leuk om te lezen welke namen toen als kandidaat werden gezien. Walter Weller, Eduardo Mata, Klaus Tennstedt, James Conlon. Conlon zou het worden als grote onbekende die in maart 1980 indruk had gemaakt met een Achtste Beethoven. Een constructie met Rattle en De Waart als vaste gast-dirigenten werd opgetuigd om te zorgen voor meer zekerheid. Ik denk dat de keuze, achteraf gezien, best een gelukkige was. Gelukkiger dan die voor Zinman.

Symfonie voor een belegerde stad

Ik kwam een paar weken geleden een boek tegen in de bibliotheek, bijna 600 pagina's dik, over slechts één symfonie. Symfonie van honger, dood en hoop, geschreven door Brian Moynahan over de Zevende van Sjostakovitsj. Ik besefte weer hoe ongelooflijk veel er over juist dit werk te vertellen is. Het boek was niet te leen dus ik heb het alleen doorgebladerd. Kopen had gekund, maar mijn boekenplanken raken een beetje vol. En op internet is natuurlijk ook een hoop te vinden. 

De symfonie staat volgende week bij ons op de lessenaars, dus alle reden om er weer eens over te lezen en na te denken. Bijvoorbeeld over de vraag hoe deze symfonie uitgegroeid is tot een waar monument. In feite is het gewoon één van de vijftien die Sjostakovitsj schreef, hoewel het waarschijnlijk wel de langste is en voor de grootste bezetting. Al vanaf de Eerste, die hij nog als conservatoriumstudent schreef, had hij de aandacht ook internationaal op zich gevestigd. En sindsdien was eigenlijk elke nieuwe symfonie een event, in een Sovjet Unie waar muziek een belangrijke plaats innam in het culturele en het politieke leven. Waar discussies gevoeld werden over de waarde van de muziek voor de communistische heilstaat. Toen hij in 1936 van formalisme beschuldigd werd, n.a.v. een opera, durfde hij de Vierde niet uit te voeren. Die zou voor decennia in een diepe la verdwijnen. Met de Vijfde revancheerde hij zich en de originele Zesde was in 1939 een redelijk succes, met voor en tegenstanders. Daarna was het natuurlijk tijd voor een Zevende,  maar toen hij daar in 1941 aan begon zag de wereld er heel anders uit. De oorlog had Rusland bereikt. Hitler was, ondanks een niet-aanvalsverdrag in juni het land binnengevallen, en de stad Leningrad was een van de belangrijkste aanvalsdoelen. Vanwege zijn status, zijn strategische ligging, zijn symbolische waarde als vroegere hoofdstad, en misschien ook nog wel vanwege de naam Lenin. Het was de stad waar Sjostakovitsj was geboren, opgegroeid, opgeleid, de revolutie had meegemaakt. en waar hij nog steeds woonde en als leraar aan het conservatorium werkte. Hij had daar natuurlijk ook het schrikbewind, met vele slachtoffers in zijn directe omgeving, meegemaakt, maar het was een stad waar hij van hield.

Toen hij begon met componeren, op 19 juli, waren de Duitse troepen nog niet genaderd maar al wel op weg. Je weet niet wat hij anders voor Zevende geschreven zou hebben, maar het is wel logisch dat de dreiging en de strijd een plaats in de muziek kregen, hoewel het ook goed kan zijn dat hij muzikale ideeën van eerdere datum erin verwerkt heeft. Toen hij eenmaal voor een klassiek vierdelige schema had gekozen bedacht hij titels als: Oorlog, herinnering, de weidsheid van ons land en overwinning, die hij later weer schrapte. Het zijn de unieke omstandigheden waaronder het componeren heeft plaatsgevonden, in een belegerde stad, die enorm zouden bijdragen aan de reputatie van de symfonie. Maar natuurlijk ook de status van de componist, want al die andere composities van collega's uit die tijd, die ook opgesloten zaten in de stad, een stad die bijna 2,5 jaar belegerd is geweest en waar door bommen en honger voortdurend slachtoffers vielen, zijn inmiddels vergeten.. Sjostakovitsj wilde aanvankelijk niet vertrekken en leek vervolgens de boot te missen maar werd vanwege zijn waarde voor het land en de strijd van hogerhand in oktober geëvacueerd naar Koejbysjev, achter de Oeral, waar ook de regering zich gevestigd had. Daar voltooide hij de symfonie, opgedragen aan Leningrad, op 27 december en vond ruim twee maanden later de eerste uitvoering plaats. Ik kan me voorstellen dat het boek van Moynahan vol getuigenissen van deze heftige tijd staat. Voor de beelden kan men bij verschillende documentaires terecht zoals deze of een langere van de BBC

Hij had in Koejbysjev niet het Philharmonisch Orkest van Leningrad, die in Novosibirsk zaten, tot zijn beschikking maar het orkest van het Bolsjoi Theater uit Moskou met dirigent Samuel Samosoed. Desondanks, vanwege de monsterbezetting, moesten er ook nog soldaten van het front worden teruggeroepen om tot een volwaardige uitvoering te komen, die daarvoor politiek belangrijk genoeg werd geacht. Die vond plaats op 5 maart 1942. Een halve maand later speelden ze de symfonie ook in Moskou, niet onderbroken, ondanks een luchtalarm, en voor de radio opgenomen. Zo trok de muziek de aandacht van de hele wereld. Voor een verspreiding werd de partituur op microfilm gezet om vervoerd te kunnen worden naar Amerika, Engeland en en ook Leningrad.. Het belangrijkste, alleen al voor de symbolische waarde, werd natuurlijk de uitvoering in de nog steeds belegerde stad, waar het helemaal lastig was om de musici bij elkaar te krijgen. En als ze al gevonden werden, moesten ze in leven blijven en over voldoende conditie beschikken voor de repetities en het concert. De zware symfonie werd in korte fragmenten gerepeteerd en pas op de generale repetitie, drie dagen voor het concert, helemaal doorgespeeld. Een uur voor het concert openden de Russische kanonnen een zwaar spervuur op de Duitse stellingen, om te zorgen dat het tijdens de muziek stil zou blijven. Dat het allemaal lukte was een wonder en ongelooflijk belangrijk voor het moreel van de Geallieerden op het slagveld, waar het in die tijd nog niet erg goed mee ging.

De Amerikaanse première is weer een verhaal apart. Sjostakovitsj had daar al in de dertiger jaren een reputatie opgebouwd en voor deze gebeurtenis stonden alle grote dirigenten in de rij. Sergej Koussevitzky in Boston had al in januari 1941, voordat er nog maar een noot op papier stond, om de rechten gevraagd. Eugene Ormandy in Philadelphia volgde in september met het argument dat de meeste premières van eerdere symfonieën door zijn orkest waren gespeeld. Stokowsky wilde zelfs Hollywood erbij betrekken voor een grote muziekfilm en Artur Rodzinski in Cleveland schaarde zich ook in de rij op basis van zijn werk als voorvechter van Sjostakovitsj' muziek. Maar het werd uiteindelijk Arturo Toscanini die met zijn NBC Symphony Orchestra op 19 juli in New York de primeur kreeg, snel gevolgd door alle anderen, met in totaal 62 uitvoeringen in seizoen 1942/43. Sjostakovitsj bleek overigens niet erg gelukkig met de interpretatie van Toscanini. Voor hem kwam Jevgeni Mravinski het dichtst bij zijn ideaal.

 Wij hebben als orkest natuurlijk ook nog onze eigen geschiedenis met het werk van Sjostakovitsj. Ik herinner me indrukwekkende uitvoeringen met dirigenten die direkt met de componist hadden gewerkt, zoals Roshdestvensky en Kurt Sanderling. Maar natuurlijk ook vele malen met Gergiev. Wat ik me van de Zevende vooral herinner is een gezamenlijke uitvoering met het Mariinsky Orkest tijdens het Festival van 2000. Twee verschillende orkesten, tradities, culturen die het podium deelden en gebroederlijk onder onze gedeelde chef-dirigent hun muziek speelden. Niet alleen Russische muziek maar ook nog een symfonie die zo verbonden is met hun geschiedenis en hun stad. Voor mij is het een mooie herinnering maar hoe moet je daar, onder de huidige omstandigheden naar kijken? Is het bezoedeld of maakt het de muziek en dus ook de concerten van deze week nog extra actueel? Ik vraag me weleens af hoe het nu gaat met die collega's in Sint Petersburg en ik hoop van harte dat de muziek ooit nog weer die verbindende factor kan spelen, maar dat lijkt nog erg ver weg. 

De Zevende symfonie is een monument geworden tijdens de oorlog, door de ontstaans- en uitvoeringsgeschiedenis en een monument is het nog steeds. Wat er van die verhalen doorklinkt in de muziek zal voor elke luisteraar op elk moment weer verschillend zijn. Zo'n boek van Moynahan kan daar zeker bij helpen. Maar uiteindelijk is het ook gewoon één van de symfonieën van Sjostakovitsj. Niet eens mijn favoriet, maar wel hele goede muziek.

  

Mahler1? (seizoensbrochure 6)

 Moet je horen....

Het zal een uitdaging geweest zijn om met zo weinig ruimte voor tekst te melden wat je zeggen wilt. Ik vind dit wel een effectieve binnenkomer en aandachttrekker voor de RPhO-brochure van 77-78. Edo de Waart viert zijn 10-jarig jubileum en David Zinman wordt als enige van de gast-dirigenten genoemd. Zou hij dan in beeld zijn als nieuwe chef? Hij staat met vier hele verschillende programma's in het seizoen, en in de RPhO-Kroniek wordt hij opgevoerd als 'vaste gast-dirigent', maar die informatie ontbreekt in de brochure. Overigens wordt ook nergens de titel chef-dirigent specifiek genoemd.

En dan het uiterlijk. Ook nu is weer voor rood gekozen, als een grote vlek meanderend door de informatie over de programma's. Aan de voorkant, in kleur, een grote foto van het orkest, in volle bezetting in actie tijdens een concert in de Doelen. Ik vermoed dat Edo de Waart dirigeert, maar wat?

Een volle strijkersbezetting, een vleugel staat ongebruikt aan de zijkant, die ruimte was er blijkbaar. Twee paukenisten met drie slagwerkers ernaast kan een aanwijzing zijn. Met zeven hoorns en vijf trompetten denk ik meteen aan Mahler 1. De harp erbij klopt dan ook, maar wat doet die man daarnaast? Heeft hij een fluit op zijn schoot? Er zitten al vier fluitisten (allen mannen!) naast hem, dat zou voldoende moeten zijn voor Mahler. En dan nog de lege plek tussen tweede en contrafagot. Wel een fagot, geen stoel. Ik kan twee redenen bedenken: het is de plek vlak voor de eerste trompet en die kan in een Mahler symfonie best wat decibellen produceren. Een beetje afstand is dan prettig. Of: er is ruimte nodig om tijdens het concert langs te kunnen lopen, wat past bij de Eerste van Mahler, waarin enkele trompetten eerst achter het podium moeten spelen. Veel ruimte biedt het niet, maar het kan. En wat betreft het volume van de trompet: ik denk dat je je in die tijd geen betere achterbuurman kon wensen dan Peter Masseurs. Mijn gok blijft dus voorlopig: Mahler1. Als iemand een betere suggestie heeft hoor ik het graag.

Die Mahler staat zelfs op het eerste programma van het seizoen, gecombineerd met Diepenbrock, een deel uit Marsyas. Beiden stonden het jaar daarvoor ook al op de lessenaars, dus toen kon de foto gemaakt zijn. Het zat dus waarschijnlijk al goed in de vingers voor de tournee naar Amerika in otober-november. Als ik me goed herinner stond de symfonie ook op het programma van het allereerste concert dat ik ooit van het orkest hoorde, in de Grote Kerk in Goes, samen met het Vioolconcert van Glazoenov, door concertmeester Jacques Holtman. De provincie hoorde er toen bij. Net als Nederlandse muziek. Behalve Diepenbrock ging ook Keuris' Sinfonia in de koffer mee de Atlantische Oceaan over, en daarvoor Het Kanaal voor de Proms in Londen. Een grote bezetting was blijkbaar geen bezwaar voor tournee-repertoire.

Een andere vroege persoonlijke herinnering aan het RPhO is een concert dat ik eind jaren 70 in de Concertzaal van Middelburg hoorde met David Zinman. Ongetwijfeld in een kleine bezetting - de zaal is niet zo groot - maar wel met vier solisten. Na een heerlijke Hebriden-ouvertüre klonk een concert voor strijkkwartet en orkest van Spohr. Ik had toen nog niet zo'n besef hoe uitzonderlijk die combinatie was en hoe zelden iets van Spohr op het programma staat maar heb zeer genoten van het spel van het Daniel Kwartet, alle vier leden van het orkest. Ze hebben het ensemble jarenlang naast hun orkestbaan gedaan. Dat missen we tegenwoordig wel. Het Spohr-concert heb ik sindsdien nooit meer gehoord. Ben benieuwd hoe ik daar nu naar luister.

Ook dit jaar wordt een behoorlijk aantal orkest-musici als solist ingezet. Naast het Daniel Kwartet en concertmeester Jacques Holtman komt hoboïst Jan Spronk met werk van Louis Andriessen aan bod en zet een viertal collega's zich in voor de Sinfonia Concertante van Haydn. Michel Roche speelt daarin de aartslastige cellopartij en mag ook nog de RPhO-première van Prokofievs Sinfonia Concertante voor zijn rekening nemen. Onder de gast-dirigenten niet meer de grote aandachtstrekkers als Ormandy en Kondrasjin van vorig seizoen, maar toch wel een aantal ervaren Duitse maestro's als Masur, Leitner en Albrecht en als Nederlanders Vonk en Roelof van Driesten, die vanuit de aanvoerdersstoel bij de tweede violen was opgeklommen tot assistent-dirigent. Opvallend is (componist) Otto Ketting als dirigent (en programmeur) van drie programma's in de moderne Z-serie verdeeld over de Grote Zaal en de hal van de Doelen, met speicale aandacht voor Vermeulen en Milhaud. 

Wat nog meer opvalt: Jessye Norman als soliste in Berlioz' nuits d'été, waarschijnlijk was ze nog niet de superster van tien jaar later. Hans Vonk dirigeert L'enfant et les sortilèges van Ravel met 'Swingle II'  als solisten, dat moet een feest geweest zijn. En ik zie Joplins ouverture 'Treemonisha' staan. Was dat in die tijd niet ineens een hele populaire opera, herontdekt o.i.d., een soort Porgy&Bess? 

Maar de belangrijkste gebeurtenissen van het seizoen staan niet in deze brochure. Daar is de RPhO-kroniek onmisbaar. Allereerste de keuze voor de opvolger van Edo de Waart. Op 6 maart 1978 wordt David Zinman gevraagd vanaf 1 september 1979 het chef-dirigentschap op zich te nemen. Een unanieme beslissing, die later niet heel gelukkig blijkt uit te pakken. Andere kandidaten waren Kondrasjin, die als Rus door vooral de orkestleden uit Oost-Europa gewantrouwd wordt, en Klaus Tennstedt, die helaas net gekozen had voor Hamburg. Een wel heel gelukkige keuze bleek de invaller van een zieke Gerd Albrecht. Simon Rattle debuteerde als 23-jarige en was op dat moment assistent dirigent in Liverpool. Het werd een enorm succes. Vooral met de Vijfde Sibelius, die hij ondanks bezwaren perse wilde dirigeren, maakte hij grote indruk. Het zou het begin zijn van een lange en vruchtbare relatie.  

Seizoensbrochure 5

Ik heb zijn naam regelmatig van oudere collega's gehoord, als van een dirigent uit een andere tijd, die alles kon, veeleisend, vooral op zoek naar een volle aantrekkelijke klank uit het orkest, met dubbel bezette houtblazers. Een dirigent die grote indruk had gemaakt. En hier zie ik zijn naam staan, in de brochure van seizoen 76-77: Eugene Ormandy. Hongaar van geboorte en opleiding maar al jong naar Amerika verhuisd. Hij zou, vanaf 1936, 44 jaar (!) lang als chefdirigent van het Philadelphia Orchestra fungeren, een van de Big Five van de Verenigde Staten. Ik vermoed dat Yannick daar zelfs nu nog van kan profiteren, vooral in de klank van de strijkers. Hij was een levende legende, waarvan het bepaald niet vanzelfsprekend was dat hij naar Rotterdam zou komen. Als ik de Kroniek mag geloven had de Amerikaanse tournee de reputatie van het RPhO goed gedaan en leek een weekje Rotterdam in 1977 een geschikte manier om een vakantie in Europa af te ronden. Het programma zonder solist, met vier uiteenlopende werken, tussen een symfonie van Haydn en de Vijfde van Tsjaikovski zou een hoogtepunt van het seizoen worden. Als element uit zijn (nieuwe) vaderland had hij Barbers Second Essay meegenomen. Een stuk dat veel te weinig wordt gespeeld. 

De drie concerten werden, op initiatief van een enthousiaste Ormandy, nog gevolgd door een benefietconcert op maandag met een heel Beethovenprogramma. Het geld ging naar de inrichting van een huis voor daklozen. En hij belooft terug te komen. In 1980, na zijn afscheid als chef in Philadelphia, komt hij weer naar Rotterdam.

 Na de brochure van 75-76, met (bijna) alle orkestmusici onder een kleurrijke regenboog, lijkt de affiche van 76-77 een stapje terug. De kleuren zijn verdwenen, op een paar rood geschreven namen na, en van het orkest is niemand meer zichtbaar, behalve de chef. Edo de Waart staat afgebeeld, samen met twee gastdirigenten, waaronder uiteraard Ormandy, en negen componisten, met de namen erbij. De andere dirigent is Kirill Kondrasjin. Deze had eveneens een grote reputatie opgebouwd met zijn Russische orkest, het Filharmonisch Orkest van Moskou, zoals een seizoen eerder te horen in de Doelen. Kondrasjin was ook de dirigent van de spectaculaire finale van het Tsjaikovski Concours in 1958, toen Van Cliburn een overwinning voor Amerika in de wacht sleepte. Belangrijker, en moediger, waren een tweetal belangrijke en beladen premières van symfonieën van Sjostakovitsj, nummers 4 en 13. In 1978 zou hij in Nederland politiek asiel aanvragen. Het is wel toevallig dat twee van deze grootheden, uit zulke 'contrasterende' culturen, binnen enkele weken hun debuut in Rotterdam konden maken en beide, tot groot genoegen van orkest en publiek, terug zouden keren.

De keuze van de negen afgebeelde componisten lijkt zo op het oog redelijk willekeurig. Ze staan allemaal geprogrammeerd, maar niet vaker of prominenter dan vele andere. Händel ontbreekt zelfs helemaal in het overzicht, maar misschien is die nog tijdens een Prom-concert gespeeld. De aandacht voor de enige nog levende onder hen, Per Norgard, is zeker terecht. Een programma in de Z-serie is uitsluitend met zijn muziek gevuld, waarvan hij een deel ook mocht dirigeren. Hij zou een maand lang in Rotterdam actief zijn als 'composer in residence'. Dit jaar overleed hij op 92-jarige leeftijd. Het wervende verhaal onder de afbeeldingen voelt wat houterig. Over componisten die de codes leveren die door de vertolkers vertaald worden in klank. 'De een kan niet zonder de ander... dat is 'n feit. Voor meer feiten z.o.z.' 

En aan die ommezijde staan uiteraard de programmering en de prijzen van abonnementen en losse kaarten. En wat zijn dan opvallende zaken? De bezoekende orkesten komen uit Hamburg, Den Haag, Hilversum en Amsterdam. Het Concertgebouworkest neemt componist Lutoslawski als dirigent van uitsluitend eigen werk mee. De Waart zou het seizoen afsluiten met Verdi's Requiem met stersolisten als Katia Ricciarelli en Vinson Cole, maar constateert kort daarvoor dat het Toonkunstkoor niet het gewenste niveau heeft. Eerder al had hij, zowel ontevreden met de politiek als met de organisatie van het orkest, zijn vertrek aangekondigd. wat in 1979 zou ingaan. Maar dat lees je natuurlijk allemaal niet in de brochure. Beide Sinfonie Concertante van Mozart staan geprogrammeerd met de blazers uit eigen gelederen en als strijkers twee jonge supersterren uit Amerika (of is het Israël?) Perlman en Zuckerman. Dat moet een feest geweest zijn, hoewel de Bach, die ze ook speelden, verre van stijlgevoelig klonk, aldus de recensies. Daar moet je hun natuurlijk niet voor vragen. Fournet, de vroegere chef, brengt weinig gespeeld Frans repertoire, zoals de Vierde van Roussel en een symfonie van Dukas, terwijl Van Otterloo met Les Eolides van Franck komt. Een curieus geval is het pianoconcert De gele rivier, van een Chinees componistencollectief, waar Daniel Wayenberg zich aan waagt.

Mao was nog maar net overleden, maar inmiddels is het vooral een interessant tijdsdocument. Het zou nog wel vele jaren duren voordat het orkest welkom was in China. Ik ben benieuwd welke kleur de brochure van 77-78 zal laten zien.

  

Seizoensbrochure 4

Het is inmiddels hoog tijd voor een volgende stap in de reeks RPhO-brochures met seizoen 75-76, misschien wel de mooiste van de reeks. Of in ieder geval leuk om al die oud-collega's op de foto te zien, onder de regenboog, en de namen te lezen. En de groepsdynamiek die er uit spreekt. Hoe zou het orkest van vandaag er op zo'n foto uitzien? Ik denk dat onze laatste groepsfoto's bij een podiumsessie genomen zijn, ik weet niet meer wanneer, maar dat is wel iets heel anders. Hierop zie je niet wie wat speelt, wie aanvoerder is of zelfs dirigent. Edo de Waart staat erbij, bijna achteraan in het midden, en valt totaal niet op.  Het zijn allemaal sterke individuën, nog in hoofdzaak mannen, een minderheid met stropdas, een enkeling met een sigaret in de mond. Hadden het ook havenarbeiders kunnen zijn, of personeel van De Bijenkorf? Het gezelschap wordt wervend omschreven als 'een ensemble waarvan je alleen al kunt zien dat het van muziek houdt'. Het zal wel. Ik zie het niet.

Het was de tijd dat de wereld veroverd moest worden. Plaatopnames, buitenlandse concerten. Het succes van een Amerika-tournee wordt genoemd, 'A great orchestra'. Maar ook de frustratie van de onderwaardering vanuit Den Haag. 'P.S. Op deze foto staan helaas maar 88 orkestleden. Zo groot denkt het Rijk nog steeds dat het R.Ph.O. is. Dat wij dankzij onze stad in feite met z'n 112en zijn is een andere zaak.' Rotterdam was trots op zijn orkest, en het orkest was blij met zijn chef-dirigent. Er wordt gewaarschuwd niet te lang te wachten met het kopen van een abonnement: 'Edo's succesformule blijkt te werken. Succesformule? Ja, een programmapolitiek die eerlijk is en duidelijk. Een programmering die weliswaar ook onbekender repertoire brengt naast het vertrouwde. maar die u niet dwingt een grote hoeveelheid muziek te horen waarvan u waarschijnlijk niet gediend bent.' De chef-dirigent als programmeur, wat heeft dat opgeleverd?

Een groot aantal eigen orkestleden worden als solist gepresenteerd, zeven in getal. En dan heb ik Gerard Hettema nog niet meegerekend. Het zegt ook wel wat dat hij wordt genoemd bij de concertmeestersolo in Ein Heldenleben van Strauss. Tegenwoordig is zoiets nog niet bekend bij het maken van de brochure. De lijst internationale vioolsolisten is indrukwekkend met o.m. Francescatti, Ferras, Schneiderhan, Chung en Szeryng, die dit keer het Vioolconcert van Berg mag presenteren. Tegenwoordig is het een componist die marketingafdelingen nerveus maakt maar in die jaren lijkt het Concert bijna een vast onderdeel van het seizoen. Ik overdrijf een beetje, want 74-75 werd overgeslagen en in 73-74 stond het wel geprogrammeerd maar heeft Stern een ander Vioolconcert gespeeld.

Misschien is het interessant om te zien hoe de 'programmapolitiek' van Edo met zo'n toch wel modern werk omging. Hoe werd het gepresenteerd? In 71-72 was het USO, Utrechts Symfonie Orkest, ervoor uitgenodigd met David Zinman als dirigent, en solist Isidor Lateiner. Een feestelijke Mozart-symfonie (Haffner) opende de avond en na de pauze klonk nog La Mer, voorafgegaan door Decoration Day van Ives. Ook geen dagelijkse kost, en de samenhang ontgaat mij. Die lijkt meer aanwezig als Menuhin een jaar later de Berg komt spelen, voorafgegaan door een orgelconcert van Händel. Na de pauze mag solist Arie Keijzer schitteren in de Orgelsymfonie van Saint-Saëns. Berg grijpt terug op Bach en suggereert orgelklanken in zijn koraal, maar voor het overige zal dit voor het publiek vooral voor een aangename afwisseling hebben gezorgd. Overigens hadden de abonnement-houders een paar weken eerder Bergs Drie Orkeststukken kunnen horen. Als Stern in 1973 komt, en uiteindelijk Beethoven speelt, dirigeert De Waart als opening de Bach-cantate nr. 60, waaruit het koraal Es ist genug door Berg uitgebreid in zijn Vioolconcert is geciteerd. Jammer dat die link wegviel, hoewel ik er niet zeker van ben dat dat goed zou werken. Na de pauze een stuk van Van Vlijmen en een symfonie van Mozart. In 1975 is Telemann gekozen als componist uit de barok met een 'Concert in D', welke dat ook moge zijn. De Militaire symfonie van Haydn completeert de eerste helft. Berg komt na de pauze en de Haydn-variaties sluiten de avond af. Eigenlijk best een sympathiek programma met vier verschillende stijlperiodes , de symfonie voor de pauze, het soloconcert in de tweede helft en een variatie-werk, dat vaker als ouverture wordt geprogrammeerd, als slot. Hoewel dat thema eigenlijk niet van Haydn is, zal die link vast bedacht zijn. 

Tijd voor een zijpaadje. Programmeren is een kunst en een van de weinige boeken die daarover geschreven zijn, voor zover mij bekend en alleen daarom al belangwekkend, is van de hand van Maarten Brandt. Onder de titel Klinkende alchemie heeft hij een grote hoeveelheid muziekessays verzameld, die met name het programmeren van symfonische concerten behandelen. Ik had mijn exemplaar vorig jaar aan een collega geschonken, toen hij een carrière-switch maakte, en was nu verrast dat het niet meer in de handel is. Met enige moeite is het me onlangs toch gelukt weer een gebruikte versie aan te schaffen en ben ik nu benieuwd op welke manier dit Vioolconcert van Berg aan de orde komt. Ik zal me vooral beperken tot de voorbeelden die MB noemt en zal wellicht later proberen dieper op de achterliggende gedachten in te gaan. Hij geeft namelijk wel drie verschillende programma's die zijn waardering kunnen opwekken. Het eerste is van Jan Zekveld, niet de minste, voor de NPS-matinee in 2004, met als tweede helft Die Jakobsleiter van Schönberg. Twaalftoonsmuziek, Tweede Weense School, leraar-leerling. Het tweede voorbeeld komt van de hand van Henk Guittart, maar is blijkbaar nooit in praktijk gebracht. Daarin vormt de Derde van Bruckner (versie 1889/90) de hoofdmoot en klinkt als inleiding de Ouverture Die Fledermaus. Het idee lijkt mij duidelijk, en overtuigend, maar ik zou me ook kunnen voorstellen dat bijvoorbeeld de eerste versie van de Bruckner-symfonie nog beter kan werken. Een derde voorbeeld komt van de hand van Brandt zelf, uit een voorstel voor een 'ideaal concertseizoen', zestien spannende programma's op een rij. Hier staat het concert van Berg ingeklemd tussen de Blazerssymfonieën van Stravinsky en de Derde van Beethoven. Daar ga ik nog eens goed over nadenken. Zelf zou ik graag nog Schubert in de strijd gooien.

Om nog even terug te keren naar de aanleiding, de RPhO-brochure van 75-76: ik ontdekte wat verrassende Rotterdamse elementen. De Amerikaanse dirigent James DePriest zou ooit enkele jaren in de Maasstad hebben gewoond maar ook Ed Spanjaard wordt als stadgenoot opgevoerd. Ik wist het niet en kan het in zijn biografie ook niet terugvinden, maar dat kan geen vergissing zijn. Misschien nog het leukste Rotterdamse element vind ik de Ouverture waar De Waart het eerste concert mee opent, namelijk Iwan en Pauleska van Wouter Hutschenruyter. Ik heb het nooit eerder gehoord maar het lijkt me heerlijk om eens te spelen.