Een nieuwe werkelijkheid

We leven in een nieuwe werkelijkheid.
Een werkelijkheid waar we nog weinig van weten.
Een werkelijkheid waarin je voorzichtig moet zijn.
Waarin iedereen persoonlijk een grote verantwoordelijkheid krijgt.
Of hadden we die verantwoordelijkheid allemaal altijd al?
Worden we ons daar nu alleen meer van bewust.
Wordt het nu duidelijker benoemd.

Een werkelijkheid ook waarin nauwelijks meer te plannen valt.
Waarin ons orkest stil ligt.
Of toch niet helemaal.
We zouden bijna vergeten dat er vorige week een beslissing is genomen die heel belangrijk is voor de toekomst van ons orkest.
Dat er een paar handtekeningen zijn gezet waar we met zijn allen heel blij mee mogen zijn.
En dan gaat het natuurlijk over de verlenging van het contract van onze chef-dirigent.

We zouden dat, onder normale omstandigheden, natuurlijk in de Verenigde Staten gevierd hebben.
Twee weken gezamenlijk onderweg, een reeks verschillende zalen, elke keer weer kunnen laten horen hoe goed onze samenwerking loopt en welke kwaliteiten Lahav te bieden heeft, als dirigent en als solist. Want hij zou ook, als invaller weliswaar, soleren in Beethovens Vierde pianoconcert.
Het heeft niet zo mogen zijn en waarschijnlijk zal deze gebeurtenis nu door weinigen worden opgemerkt.
Er zijn tenslotte ook belangrijker zaken die ons bezig houden.
Bovendien verandert er voorlopig nog niets.
Lahav had al een contract van vijf jaar en gaat daar gewoon mee door.
Maar wij vonden dat met zijn allen niet genoeg.
En dus kunnen we nu aan gezamenlijke plannen werken voor de nog verdere toekomst, in een muziekwereld waarin aan talentvolle dirigenten door vele orkesten hard getrokken wordt.
En waar verschillende belangrijke orkesten nog intensief op zoek zijn naar een nieuwe chef.
Wij mogen ons dus gelukkig prijzen.
Nu maar hopen dat we snel weer kunnen gaan spelen.

Een voorschot daarop was een filmpje dat inmiddels viral is gegaan.
Een briljant initiatief van onze innovators André Heuvelman en Mike Schaperklaus, die het niet alleen mooi gemaakt hebben, maar ook op tijd op het internet hebben gekregen.
En het blijkt dat dat bij talloze liefhebbers over de hele wereld een gevoelige snaar weet te raken.
Wie weet wat er nog meer bedacht gaat worden in deze moeilijke tijden?

Deze periode, met voor velen onverwacht veel vrije tijd, biedt ook kansen om interessante artistieke producties op internet te zien, vaak gratis aangeboden door instituten als de Met, de Berliner Philharmoniker en de Bayerische Staatsoper.
Van de laatste zag ik vanmiddag een interessante productie onder de titel Judith.
Judith is de vrouwelijke hoofdpersoon van Blauwbaards Burcht, een opera van Bartok.
Die opera wordt gespeeld, voorafgegaan door Bartoks Concert voor orkest, een van de stukken die we toevallig ook hadden voorbereid voor onze tournee. Tijdens die muziek zijn videobeelden te zien van het eerste deel van een Krimi, die met de opera zal worden afgemaakt. En hoewel er niets aan de tekst wordt gewijzigd krijgt het verhaal daarmee een heel andere uitkomst.
De uitwerking sprak mij niet in alle opzichten aan, maar het concept vind ik erg spannend en waard om met ander repertoire als basis verder te onderzoeken.
Waarschijnlijk gaat het over een paar dagen van de site af, dus wees er snel bij als je het nog wilt zien.

Project YMS terugblik

Tien afleveringen zijn het geworden: Project YMS.
En het leek me uitzonderlijk genoeg om met enige afstand nog een keer terug te blikken.
Aansluitend ben ik een paar dagen op vakantie gegaan.
Het orkest is inmddels alweer met een volgende productie begonnen, maar de ogen zijn ook al enigszins gericht op Amerika.
Onze tournee met Lahav door de VS begint vrijdag, met voorafgaand enkele repetities in Rotterdam.
Het zou iets moeten zijn om ons op te verheugen maar de onzekerheid in de wereld is momenteel zo groot dat alles in een ander daglicht komt te staan. Dat komt de concentratie niet ten goede.
Ook bij ons zijn deze week halfzieke musici, en vooral musici die in Noord-Italië zijn geweest, naar huis gestuurd. Je moet als werkgever het zekere voor het onzekere nemen.
En dan komen er berichten dat zalen als Davies Symphony Hall in San Francisco voorlopig zijn deuren gaat sluiten. Velen zullen volgen. Uit eigen beweging of van hoger hand.

Zo begon ik vorige week aan mijn tekst, tijdens de voorbereidingen van onze reis naar Amerika.
Het lijkt alweer lang geleden.
De wereld is veranderd.
Het dagelijks leven heeft een andere wending genomen.
Je realiseert je ineens hoe, onder normale omstandigheden, je agenda bepalend is voor wat je doet.
Altijd in voorbereiding op de concerten die je gaat geven.
Op de afspraken die in je agenda staan.
Deze periode zal zeker ergens goed voor blijken te zijn.

Maar het zal wel even duren voordat we ons allemaal op deze nieuwe situatie hebben ingesteld.
En deze situatie verandert ook nog van dag tot dag.
Voor de een is dat makkelijker dan voor de ander.
Voor mij persoonlijk valt het nog wel mee.
Ik heb een vaste baan.
En wij lijken thuis nog gezond te zijn.
Bovendien heb ik een vak waar je ook in afzondering nog een heleboel zinvol werk kunt doen.
Zoals plannen voor de toekomst maken en uitwerken.

Verschillende operahuizen en symfonieorkesten delen voor de gelegenheid veel interessant geluid en vooral beeldmateriaal met wie daar interesse voor heeft.
Ook daar kan ik een deel van mijn vrijgekomen mee vullen en misschien nog wat delen via deze blog.
Ik heb de titel van mijn opzet boven dit artikel laten staan: terugblik.
Een terugblik is het niet geworden.
Misschien komt het op een later moment nog. Als er ruimte en urgentie voor is.
Het project was zo'n onderneming met zijn allen die je nooit meer vergeet.
En waar we ook op door zouden moeten borduren.
Alleen de gebeurtenissen die volgden, en nog steeds volgen, zullen we nog minder vergeten.
Zullen de nabije toekomst gaan bepalen.
Een toekomst waarin hopelijk snel weer ruimte komt om gezamenlijk muzikale uitvoeringen te ondergaan, als speler en als luisteraar. En dan des te meer beseffen hoe bijzonder dat is. 

Project YMS 10

Het rondje is gemaakt.
In Rotterdam begonnen, in Rotterdam geëindigd.
Tussendoor langs onze vaste haltes Parijs en Dortmund.
Met Essen hebben we nog een wat minder vaste verbinding, maar het was fijn weer in die zaal te spelen. En een prettig hotel aan de zaal vast. Je hoeft niet eens naar buiten om er te komen.
En Baden Baden is nog heel recent.
Yannick heeft er al jarenlang een vaste stek.
Zijn hele Mozart-cyclus met CEO voor DGG is daar uitgevoerd en opgenomen.
Maar wij als orkest debuteerden er pas vorig seizoen, met Lahav.
Gelukkig staan er al weer verschillende afspraken voor de toekomst en hebben we met onze Mahler een positieve indruk achtergelaten.

Maar het pièce de résistance was natuurlijk toch de opera.
Een gigantisch werk in meerdere opzichten.
En ik denk dat we de reeks hebben kunnen afsluiten met een aangrijpende uitvoering voor eigen publiek in de Doelen. Ook hier weer meer dingen die op hun plaats vallen, die je herkent en waar je op kunt reageren. Ik had nog wel meer uitvoeringen willen hebben, maar in zekere zin was het ook goed zo.
Een week in een snelkookpan.
Und dafür wird man noch bezahlt!
Als er wat meer afstand is in tijd, ga ik nog wel een keer terugblikken.
Op wat we hebben meegemaakt.
En wat het heeft opgeleverd.
Om de serie goed af te sluiten.
Nu bevinden we ons nog in de 'Trunkenheit der ersten Stunde'.

Wat me wel in het bijzonder opviel bij deze laatste keer was de geniale manier waarop Strauss zijn overgangen maakt. En dat zijn er nogal wat!
Daarbij ook zijn ongelooflijk talent om met een orkest te kleuren. Niet alleen in schoonheid maar vaak ook heel rauw en onaangenaam.
En de lol die wij als orkest hebben om zijn idioom te spelen.
Zou dat nog uit de tijd van Edo de Waart komen?
Zijn wij misschien meer een Strauss- dan een Mahler-orkest?
Vragen die bij me opkomen maar nog even moeten wachten.
Eerst nog even schaamteloos genieten van het vele moois dat we hebben mogen horen en laten horen.
Klein stukje Michael Volle als herinnering.
Wagner, geen Strauss.
Een echte Meistersinger!: 

 

Project YMS 9

Het zou interessant zijn om te weten hoeveel mensen er in Parijs bij de Mahler in de zaal zaten die de Strauss ook gehoord hadden.
Yannick vroeg er nog wel naar, na afloop, toen ze ons niet weg wilden laten gaan.
Hij maakte de indruk een toegift te gaan kondigen maar bedankte ons al jarenlang trouwe publiek en degenen die de Strauss hadden gehoord konden de Mahler als toegift beschouwen.
Als grap, uiteraard.
Maar het enthousiasme leek deze tweede avond nauwelijks minder dan de avond ervoor.
Later hoorde ik dat onze zangsolisten ook in het publiek zaten.
Dat geeft dan wel weer een groepsgevoel, een idee dat je het allemaal gezamenlijk doet.
Iets wat vooral bij theaterproducties hoort die doorgaans wat langer lopen.
Het creëren van die ervaring is zeker een van Yannicks sterke punten.

Voor Mahler waren de omstandigheden in een aantal opzichten zeker niet makkelijker dan in Rotterdam, vooral door de grote afstand tussen de voor en de achterkant, tussen de strijkers en de blazers. De akoestiek is wat droger waardoor je sommige dingen beter hoort, maar afstand heeft ook invloed op de timing. Het geluid komt dan gewoon later aan.
Toch had ik hier wel een beter gevoel over dan over zondag.
Tempi en overgangen gaan zich settelen.
En hoe beter we elkaar kunnen vinden hoe meer we ook een soort vrijheid op kunnen zoeken.
Dat geldt dan misschien minder voor de finale van de symfonie, waar het met al dat contrapunt gewoon gelijk moet zijn, maar zeker wel in het scherzo. Daar moeten vrolijkheid en het Oostenrijkse dansante karakter de overhand hebben, volksmuziek, met hier en daar een moment van bezinning in de hoorns.

Vrijheid bleek, voor mij onverwacht, ook een belangrijk thema in de grote Da Vinci tentoonstelling van het Louvre, Tussen de mensenmassa's was het best lastig om je vrij te voelen, maar ik mocht me gelukkig prijzen dat ik tijdig een kaartje had weten te bemachtigen. En ik was diep onder de indruk van wat ik daar zag aan studies, ontwerpen, voorbereidingen, en tenslotte het voltooide, of soms ook onvoltooide resultaat.

Dat is ook wel een van de voordelen van zo'n vaste relatie met de zaal in Parijs. Als het schema het toelaat bezoek ik graag een van de talloze musea.
Deze keer was er ook tijd voor Ossip Zadkine en zijn atelier vlak bij het Jardin de Luxembourg.
Het is redelijk bescheiden maar je kunt je voorstellen hoe hij daar gewerkt heeft.
En er staat een versie van 'onze' De verwoeste stad.
Het moest vind ik het om te zien hoe hij uit zijn materiaal haalt wat er eigenlijk al in zit en hoe hij daarin met vrijheid en spontaniteit omgaat.

Project YMS 8

Je zegt weleens dat het dak eraf gaat, of dat het publiek helemaal uit zijn dak gaat; FroSch in Parijs was wel zo'n avond.
Natuurlijk, het is een theater. En misschien was het ook wel theaterpubliek.
Bij opera is nu eenmaal meer reden om te klappen.
Voor de ontknoping en het einde van vaak een lange voorstelling.
Voor alle solisten die een voor een opkomen en die individueel bijzonder kunnen aanspreken.
Voor de dirigent die het geheel maar weer mooi bij elkaar gehouden heeft.
En tenslotte voor het orkest in de bak.
Maar wij zaten natuurlijk niet in de bak maar in het zicht van het publiek.
En Yannick ging vele individuele musici af om te bedanken.
Welgemeend, daarover geen enkele twijfel.
Maar dan moet je als publiek ook wat langer door klappen.
En toch voelde het alsof we met zijn allen echt wel iets bijzonders naar Parijs hadden gebracht.
Daarvoor mocht het dak er best even af.

En het voelt ook als een beetje ons 'eigen' publiek.
Een publiek waar we nu na twaalf (?) wel een speciale relatie mee hebben opgebouwd.
Een publiek wat ook nu weer vol aandacht luisterde.
Ik weet niet hoe velen de tekst kenden maar blijkbaar was er boventiteling in Frans en Engels.
Tenslotte is de tekst wel een belangrijk onderdeel van deze opera.
Als leesvoer voor onderweg had ik de briefwisseling tussen Richard Strauss en Hugo von Hoffmannsthal meegenomen en dat is heerlijke lectuur.
Ik had er jaren geleden al uitgebreid in gelezen toen we met Rattle met Der Rosenkavalier bezig waren, maar de uitwisseling van ideeën over Die Frau ohne Schatten gaat pas spreken als je een beetje weet waar het over gaat. Daar is nu het moment voor.
En hoe fascinerend is het dan om dat creatieve proces, voor zover ze elkaar daarover schreven, zo op de voet te kunnen volgen. Het biedt overigens ook een mooi tijdsbeeld. Bijvoorbeeld als Strauss Hoffmannsthal uitnodigt voor een gezamenlijke autorit naar Italië, zodat ze alle tijd hebben met elkaar te overleggen. Hij adviseert, het is 1913, voor het passeren van de Brennerpas wel extra warme kleding mee te nemen!

Maar het verduidelijkt vooral het een en ander over de essentie van opera in het algemeen en deze in het bijzonder. Zoals de libettist bijvoorbeeld over de persoon van de keizerin schrijft, die volgens hem uit drie delen bestaat, dier, mens en geest. De beide uiterste komen in het begin tot hun recht maar in het midden zit nog een gat:
In der Mitte klafft die Lücke, das Menschliche fehlt: dieses zu gewinnen, ist der Sinn des ganzen Stückes - so auch in der Musik: erst im dritten Akt wird die Stimme der Kaiserin ihren vollen menschlichen Klang annehmen ....'

Ook tijdens het spelen wordt de tekst voor ons meer en meer aanwezig.
Bepaalde woorden die zich vaak herhalen of een belangrijke rol spelen in het verhaal.
Zoals Stein, Talisman, Schatten, Liebe. Een paar van de belangrijke teksten worden zelfs gesproken, als melodrama, zoals 'Ich will nicht!' .
En van die mooie formuleringen: Beute aller Beuten.
Of de geduldige Barak over zijn vrouw: Aus einem jungen Mund gehen harte Worte und trotzige Reden, aber sie sind gesegnet mit dem Segen der Widerruflichkeit.
Als je van de Duitse taal houdt valt er veel te genieten.
Zelfs als je druk bent met het spelen van alle noten.

Project YMS 7

Zondagmiddag is het eerste concert.
Mahler 5 in de Doelen.
Medici tv is erbij, zodat het ook buiten de uitverkochte zaal rechtstreeks te volgen is.
Nu zal moeten blijken hoever we zijn na deze week van intensieve voorbereidingen.
Het welkomstapplaus van het publiek is warm en erg enthousiast.
De oude chef wordt weer even door zijn trouwe publiek in de armen gesloten.

Na de vrije zaterdag voelt het wel anders om elkaar weer op het podium te treffen.
Ik weet niet hoeveel collega's uitgerust zijn, er zal nog menig uur in de studeerkamer zijn doorgebracht, maar we zullen nu in een andere versnelling moeten.
Van concert naar concert.
En dan is het mooi om met een thuiswedstrijd te beginnen.
Zo voelde het wel een beetje: de strijd aangaan met steun van je eigen publiek.
In dat geval hebben we die zeker gewonnen, met dank aan Mahler.
De symfonie eindigt tenslotte na enkele treurmarsen met een triomfantelijk koraal in een stralend D majeur.
Eigenlijk merkwaardig dat cis mineur altijd als hoofdtoonsoort van de symfonie wordt aangemerkt.
Die toonsoort overheerst weliswaar in het sombere openingsdeel, maar zowel het grote scherzo als de lange finale staan voor een groot deel in D majeur. En zelfs in het tweede deel is al even een glimp van dat slotkoraal op te vangen.

Hoe goed de uitvoering was is vanaf het podium moeilijk in te schatten.
Misschien ga ik hem nog weleens terugkijken.
Maar het kan heel goed dat er de komende dagen nog interessantere alternatieve versies langskomen, in Parijs, Essen of Baden Baden, maar die worden niet opgenomen.
Het voelde wel heel goed overigens, met iedereen op het puntje van zijn stoel en met mooie soli van de verschillende collega's. Yannick creëerde een mooie sfeer, nam risico's en zocht af en toe echt de stilte op.
Maar ik weet ook zeker dat dit weer een startpunt was voor een reis die we gezamenlijk gaan maken en waarbij weer andere aspecten van deze Vijfde belicht zullen worden.
Net zoals we dat met de Frau ohne Schatten gaan doen.
En daarvan krijgt Rotterdam dan wel de laatste en mogelijk ook beste versie.

Morgenochtend stappen we in de trein naar Parijs.
De spoorwegen zijn vandaag niet helemaal betrouwbaar gebleken, want velen misten de voorrepetitie en enkele strijkers haalden door problemen op het spoor zelfs het concert niet.
Maar als storm Dennis zich rustig houdt en er in Frankrijk geen stakingen zijn komen we vroeg in de middag op Gare du Nord aan en spoeden wij ons tijdig naar de Avenue Montaigne om ons klaar te maken voor Frosch. De ruimte zal uitgeprobeerd moeten worden, alle zangers en instrumentalisten die vanaf afwijkende locaties te horen moeten zijn, het kinderkoor is van daar dus nieuw.
Veel tijd zal er niet overblijven om onze lastige overgangen te repeteren.
Maar we zitten nu in de flow die we nog een week vol moeten houden.
Ik verheug op wat dat brengen zal.

Project YMS 6

En op vrijdag hadden we dan de laatste voorbereidingsdag van Project YMS.
De generale repetitie van Frau ohne Schatten.
Iedereen is aanwezig.
Nog niet helemaal op tijd.
Als het orkest begint te stemmen zoeken koorleden al babbelend nog hun plek op.
Dat zal de volgende keer, om tijd te besparen, anders moeten gaan.
Ook het begin van de repetitie is nog wat stroef.
Er gaan wat inzetten fout. Yannick slaat af om opnieuw te beginnen.
Er hangt een spanning in de lucht die nog niet helemaal positief werkt.
Maar het is dan ook de dag dat moet blijken dat alle puzzelstukjes in elkaar vallen.
Dat iedereen weet wat ie moet doen.
En dat dan ook doet.

De repetitie is in drieën verdeeld.
Steeds een doorloop van een acte en daarna de mogelijkheid tot correcties.
De meeste correcties, ook voor de rest van de opera, komen overigens na de laatste acte.
Assistent dirigent Patrick Furrer, luisterend vanuit de zaal, heeft een lijstje samengesteld voor Yannick. Zo'n man, met een grote ervaring met dit werk aan de Met, is essentieel in dit proces.
Voor Mahler hebben we overigens onze eigen Adam Hickox.
Toen we eenmaal in de eerste acte op stoom waren ging er eigenlijk weinig meer echt mis.
Een gemiste inzet van een van de bühne-orkesten, die niet goed waren geïnformeerd over de coupures, een enkel misverstand over de slag van Yannick, een paar balansproblemen, waarbij ff veranderd wordt in pp.
De sfeer is relaxed, vooral ook onder de zangers, die met de dirigent aan het dollen zijn.
Dat past bij het werk in de opera, maar daar zit je als orkest meestal niet zo bij.

De volgende keer dat we elkaar in deze samenstelling treffen is maandag in het Théâtre des Champs Elysées, waar we de première gaan doen. Dat moet voor het eerst in de geschiedenis van ons orkest zijn, een première van een productie in Parijs.
La femme sans ombre.
Op basis van wat we tijdens de repetities hebben gedaan zit in de laatste acte zeker een van de hoogtepunten, wanneer de Kaiserin zich tot haar vader Keikobad richt en toestemming vraagt om tussen de mensen te gaan leven. 'Mich hinzugeben, hab' ich gelernt'. Niet alleen vanwege die prachtige stem van Elza van den Heever, maar misschien meer nog die hemelse vioolsolo die Marieke Blankestijn daar neerlegt en dan later ook nog zo'n ontroerende hoornsolo van David Fernandez Alonso. De Vier letzte Lieder, maar dan in operagedaante.